بیش از یک دهه از برکناری محمد مرسی، رئیسجمهور پیشین مصر و عضو جماعه الاخوان المسلمین، در سال ۲۰۱۳ میگذرد، اما این گروه همچنان در داخل کشور از نظر سیاسی به حاشیه رانده شده است؛ هرچند حضورش در عرصه رسانهای خارج از مصر تداوم دارد.
جماعه الاخوان المسلمین همچنان از سوی مقامات مصر، یک سازمان تروریستی محسوب میشود و بسیاری از رهبران برجستهاش در زندان به سر میبرند. گروهی دیگر از فعالان و چهرههای اصلی این جریان نیز عمدتاً در تبعید به فعالیت ادامه میدهند و بیشتر در ترکیه، بریتانیا و برخی کشورهای اروپایی ساکن هستند.
شبکه رسانهای اخوان همگام با این واقعیتهای سیاسی تغییر شکل داده است. این گروه امروز بهجای داشتن یک سازمان متمرکز رسانهای، از شبکهای فرامرزی از کانالهای تلویزیونی، پایگاههای خبری، تأثیرگذاران در فضای مجازی و پلتفرمهای دیجیتال بهره میبرد که روایتهایی همسو یا همدلانه با جریان اخوان را ترویج میکنند.
نزدیکی روابط ترکیه و مصر از سال ۲۰۲۱ بهبعد، محدودیتهای تازهای برای برخی از مجریان و مخالفان ساکن تبعید ایجاد کرده و برخی نهادهای رسانهای را مجبور ساخته که فعالیت خود را در ترکیه کاهش دهند یا به مکان دیگری منتقل کنند. از آن زمان، رسانههای وابسته به اخوان بیش از پیش به سمت ساختاری غیرمتمرکز و دیجیتالمحور حرکت کردهاند.
این تحول همزمان با شکافهای عمیق درونی رخ داده است. رقابت میان آنچه «جبهه لندن» به رهبری صلاح عبدالحق، سرپرست کنونی مرشد عام، و «جبهه ترکیه» به رهبری محمود حسین – که هوادارانش او نیز سرپرست مرشد عام میدانند – نامیده میشود، به ساختارهای رسانهای و سکوهای آنلاین نیز کشیده شده و باعث شکلگیری مراکز رقیب در حوزه ارتباطات و قدرت شده است.
وضعیت کنونی رسانههای جماعه الاخوان المسلمین، بازتابدهندهٔ شکافهای درونی و تشکیلاتی گستردهتر در این گروه است. رسانهها و وبسایتهای مختلف، بهتدریج هریک به یکی از دو اردوگاه رقیب رهبری پیوستهاند.
وبسایت رسمی اخوان به نام «اخوان آنلاین» عمدتاً به جبههٔ ترکیه نزدیک است، در حالی که وبسایت جدیدتر «اخوان سایت» به پلتفرمی برای جبههٔ لندن تبدیل شده است.
این دوگانگی، توانایی گروه را برای ارائهٔ پیامی واحد دشوار کرده است. اتهامات فساد، کشمکشهای رهبری و ادعاهای متضاد دربارهٔ مشروعیت، همبستگی تشکیلاتی را تضعیف کرده و هماهنگی رسانههای اخوان را حول یک استراتژی مشترک کاهش داده است.
[۰۳/۰۹/۲۰۲۶ ۰۱:۳۹ م] رحمانیان بسیج امام صادق: با این حال، بُعد رسانهای همچنان نقشی محوری در تلاشهای این جماعت برای حفظ حضور و اهمیت خود دارد. احمد ناجی، نویسندهٔ مصری، در مقالهای که در ۱۰ اوت (مرداد) در روزنامهٔ دولتی الأهرام منتشر شد، نوشت که رویارویی بین دولت مصر و جماعه الاخوانالمسلمین بهتدریج از عرصهٔ سیاست به چیزی منتقل شده که او آن را «نبرد بر سر ادراک عمومی و آگاهی جمعی» توصیف کرد.
زیرساخت رسانهای جماعه الاخوانالمسلمین امروز تلفیقی است از ابزارهای پخش سنتی و حضوری گسترده در فضای دیجیتال.
از برجستهترین شبکههای تلویزیونی، «مِکمِّلین تیوی» (Mekameleen TV) است که در سال ۲۰۱۴ در ترکیه راهاندازی شد و اکنون از لندن فعالیت میکند. این شبکه همچنان میزبان مجریان شناختهشدهٔ مخالف دولت مصر است و حضوری پرقدرت در یوتیوب (۱/۷۶ میلیون دنبالکننده)، فیسبوک (۲/۷ میلیون)، ایکس (۴۷,۹۰۰ دنبالکننده) و اینستاگرام (۸۸,۷۰۰ دنبالکننده) دارد.
شبکهٔ «وطن» که مقر آن در ترکیه است و به اردوگاه محمود حسین در استانبول نزدیک محسوب میشود، بستری اصلی برای انتشار بیانیههای اخوان و برگزاری مراسم بزرگداشت مناسبتهای مرتبط با محمد مرسی به شمار میرود. این شبکه در فیسبوک (۱/۷ میلیون دنبالکننده)، ایکس (۱۹,۲۰۰) و اینستاگرام (۱۶۲,۰۰۰) دنبالشونده دارد.
شبکهٔ «الشرق» که ابتدا در سال ۲۰۱۴ راهاندازی شد و ریاست آن را ایمن نور، سیاستمدار لیبرال مصری، بر عهده دارد، همچنان یکی از شناختهشدهترین کانالهای مخالف دولت است که مخاطب مصری را هدف قرار میدهد. این شبکه در فیسبوک (۱/۹ میلیون)، ایکس (۷۲۵,۹۰۰)، یوتیوب (۲/۸۷ میلیون دنبالکننده)، تلگرام (۱,۸۷۰) و تیکتاک (۳۱۲,۰۰۰) دنبالشونده دارد.
در همین حال، «قناه الدعوه» (Daawah TV) جایگاهی تا حدودی متفاوت دارد و بیشتر بر برنامههای مذهبی با حضور روحانیون وابسته به جریانهای همسو با اخوان متمرکز است. این شبکه در فیسبوک (۲/۳ میلیون)، ایکس (۴,۹۳۰)، یوتیوب (۱۱۱,۰۰۰) و اینستاگرام (۱۹۱,۰۰۰) دنبالکننده دارد.
در کنار این شبکهها، مجموعهای از وبسایتها نیز نقش مهمی ایفا میکنند که از جمله میتوان به «اخوان آنلاین»، «اخوان سایت»، «نافذه مصر»، «علامات آنلاین» و «بوابه الحریه و العداله» اشاره کرد.
شاید تأثیرگذارترین پلتفرم دیجیتال، «شبکهٔ رصد الاخباریه» باشد که تعامل بسیار بالایی در فیسبوک (۱۴ میلیون دنبالکننده)، ایکس (۵/۲ میلیون) و یوتیوب (۲/۵ میلیون) دارد و همچنان یکی از پرمخاطبترین رسانههای مخالف آنلاین با محوریت مصر محسوب میشود.
افزایش نقش چهرههای تأثیرگذار در شبکههای اجتماعی نیز بیانگر تحولات گستردهتر در نحوهٔ مصرف رسانه است. شخصیتهایی مانند محمد ناصر، معتز مطر، اسامه جاویش، عبدالله شریف و یوسف حسین، جمعاً به میلیونها دنبالکننده در پلتفرمهای گوناگون دسترسی دارند و اغلب تأثیرشان از شبکههای ماهوارهای سنتی بیشتر است.
به گفتهٔ ناجی، جماعه الاخوانالمسلمین از دیرباز دریافته بود که «توانایی تأثیرگذاری بر جامعه تنها از طریق تشکیلات به دست نمیآید، بلکه به ابزارهای ارتباطی نیاز دارد که بتوانند ایدهها را منتشر، نگرشها را شکل دهند، حمایت جمعآوری کنند و نفوذ بسازند».
او افزود که پس از سال ۲۰۱۳، این کشمکش «از قدرت به روایت» منتقل شد و رسانههای وابسته به اخوان بر موضوعاتی مانند مشروعیت، مظلومیت، سرکوب و حقوق انسان تمرکز کردند، و سپس این روایتها به مسائل اقتصادی و اجتماعی نیز گسترش یافت.
پرسش اصلی پیش روی تحلیلگران این است که آیا رسانههای اخوان در حال افول بلندمدت هستند یا صرفاً خود را با محیطی متغیر سازگار میکنند.
طرفداران موضع دولت مصر معتقدند که تأثیر رسانهای این گروه به شدت کاهش یافته است.
گزارشی که اخیراً در وبسایت دولتی «الیوم السابع» منتشر شد، از «سقوط ابزارهای هیاهو» سخن گفت و استدلال کرد که مخاطب مصری پس از سالها آنچه این گزارش «گمراهسازی، اغراق و روایتهای سیاسیزده» خوانده، بهتدریج از رسانههای مرتبط با اخوان روی گردانده است.
این مقاله تأکید کرد که کاهش بینندگان، افت تأثیر و تعطیلی برخی رسانهها، نشان از موفقیت «نبرد آگاهیسازی» مصر و افزایش توانایی افکار عمومی در مقاومت در برابر کارزارهای گمراهکننده دارد.
در عین حال، تعطیلی یا تضعیف برخی شبکههای تلویزیونی لزوماً به معنای از بین رفتن توان رسانهای اخوان نیست. بلکه استراتژی رسانهای این گروه بهطور فزایندهای به سمت توزیع غیرمتمرکز برخط (آنلاین) متمایل شده است که به محتوا امکان میدهد بدون وابستگی به یک مقر ثابت، سیگنال ماهوارهای یا اتاق خبر فیزیکی، از مرزها عبور کند.
این تغییر، همسو با روندهای جهانی گستردهتر در ارتباطات سیاسی است که در آن، پلتفرمهای دیجیتال اغلب در دستیابی به مخاطبان هدف، از رسانههای سنتی پیشی میگیرند.
منبع: بی بی سی عربی
