در حالی که روند ادغام نهادهای نظامی و مدنی شمال شرق سوریه در چارچوب نهادهای دولت، بر اساس توافقی که دولت سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد که در ۲۷ اوت منحل شد) در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ به آن دست یافتند، پیش میرود، ایزدیهای سوریه میگویند حضور روشنی برای خود در ترتیبات جاری نمیبینند. خواستههای کسانی که با «مواطن» گفتوگو کردهاند، عمدتاً حول بهرسمیتشناختن رسمی دین ایزدی بهعنوان دینی مستقل، حفاظت از زیارتگاهها و میراث دینی و فرهنگی، تصویب احوال شخصیهای متناسب با باورهایشان، و نیز نمایندگی آنها در نهادهای دولتی و ادارات محلی متمرکز است.
توافق ۲۹ ژانویه پس از دوری از رویاروییها و تنشهای نظامی حاصل شد و بر توقف آتشبس و آغاز ادغام مرحلهای نیروها و نهادهای نظامی، امنیتی و اداری در شمال شرق سوریه تأکید داشت. بیانیهی منتشرشده دربارهی این توافق، اشارهی صریحی به ایزدیها یا سازوکار مشخصی برای نمایندگی اقلیتهای دینی کوچک نداشت. پیش از این توافق، تفاهم دیگری در ۱۸ ژانویه ۲۰۲۶ اعلام شده بود که شامل ۱۴ بند دربارهی آتشبس، تحویل نهادها، گذرگاهها و میدانهای نفت و گاز، و ادغام نیروهای «قسد» در نهادهای دولتی بود. آن توافق از بهرسمیتشناختن حقوق فرهنگی و زبانی کردها استقبال کرد، اما بهطور مستقل از ایزدیها نامی نبرد.
خواستههای قانون اساسی و حقوقی
نسیم شمو، نمایندهی بنیاد فرهنگی و توسعهی ایزدی در سوریه، میگوید ایزدیها به مرحلهی تازه بهچشم «فرصتی تاریخی برای تثبیت دولت شهروندی» مینگرند. او به «مواطن» میگوید: «امیدواریم شریکانی واقعی در ساختن سوریه باشیم، نقشمان بهحاشیه رانده نشود، و تضمینهای واقعی برای حقوق فرهنگی و دینیمان وجود داشته باشد.» به گفتهی شمو، خواستههای اصلی عبارتاند از بهرسمیتشناختن قانوناساسی و حقوقی دین ایزدی بهعنوان دینی مستقل، حفاظت از زیارتگاهها و میراث دینی و فرهنگی، و تضمین آزادی عقیده و برابری کامل میان ایزدیها و دیگر سوریها.
او میافزاید که ایزدیها تاکنون نمایندگی روشنی بهعنوان یک مؤلفهی دینی در نهادهای دولتی ندارند و بهرسمیتشناختن رسمی دینشان را «حقی میداند که در این مرحله نباید از آن چشمپوشی شود». او بر این باور است که نادیدهگرفتن ایزدیها در ترسیم آیندهی کشور، بهمعنای نادیدهگرفتن نیازها و حقوق آنهاست و خللی در منطقه برجای خواهد گذاشت؛ و تأکید میکند که مشارکت ایزدیها ضرورتی ملی است، نه خواستهای خاص یا هدیهای که به آنها اعطا شود. به گفتهی شمو، دغدغههای این جامعه تنها به نمایندگی و بهرسمیتشناختن دینی محدود نمیشود؛ خانوادههای ایزدی همان شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعیای را تجربه میکنند که دیگر سوریها با آن روبهرویند، بهعلاوهی آثار آوارگی، مهاجرت و ترس از دستدادن هویت. او توضیح میدهد که این چالشها به برنامههای آیندهنگر و توسعهای پایدار نیاز دارند که دولت سوریه یا سازمانهای فعال در این حوزه اجرا کنند، تا انسان ایزدی بتواند با کرامت در میهن خود زندگی کند.
خواستههای کسانی که با «مواطن» گفتوگو کردهاند، عمدتاً حول بهرسمیتشناختن رسمی دین ایزدی بهعنوان دینی مستقل، حفاظت از زیارتگاهها و میراث دینی و فرهنگی، تصویب احوال شخصیهای متناسب با باورهایشان، و نیز نمایندگی آنها در نهادهای دولتی و ادارات محلی متمرکز است.
از سوی دیگر، روان جومی، روزنامهنگار ایزدی، میگوید مشکل ایزدیهای سوریه در این نکته نهفته است که دولتهای پیاپی دین آنها را بهعنوان دینی مستقل و کامل بهرسمیت نشناختهاند. او اشاره میکند که ثبتهای مدنی و امور حقوقی ایزدیها همچنان تابع احکام شریعت اسلامی است، در غیاب قانونی که احوال شخصیهی آنها را تنظیم کند، و آنها بهعنوان مسلمان ثبت میشوند و در دوران تحصیل، آموزش دینی اسلامی دریافت میکنند. این گفته با اسناد حقوقی پیشین سوریه همخوانی دارد که نشان میدهند قانون احوال شخصیه، ویژگی دینی ایزدیها را بهرسمیت نشناخته و معاملات مربوط به ازدواج، طلاق و ارث آنها را تابع قواعد احوال شخصیهی مسلمانان قرار داده است.
او همچنین در گفتوگو با «مواطن» یادآور میشود که ایزدیها سالها از تأسیس انجمنهای فرهنگی و دینی خود محروم بودند، پیش از آنکه دگرگونیهای مناطق کردنشین پس از آغاز انقلاب سوریه، امکان تأسیس چند انجمن و نهاد را در عفرین، حسکه و حلب فراهم کند، در کنار سازمانیابی سیاسی آنها در داخل و مهاجرت. جومی خواستار بهرسمیتشناختن صریح قانوناساسی دین ایزدی است که از ویژگی دینی و اجتماعی پیروان آن حفاظت کند و نمایندگی اداری و سیاسیشان را تضمین کند، از جمله تخصیص کرسی برای آنها در مجلس شعب.
حافظهی نسلکشی
بیانیهی قانوناساسی بر برابری شهروندان در برابر قانون، بدون تبعیض بر اساس نژاد، دین، جنسیت یا نسب، تأکید کرده، اما شامل بهرسمیتشناختن مستقل دین ایزدی یا تنظیم ویژهی احوال شخصیهی پیروان آن نشده است. جومی میافزاید که سقوط نظام بشار اسد، همچون دیگر مؤلفههای جامعهی سوریه، امیدهایی در دل ایزدیها برای بهرسمیتشناختن حقوقشان برانگیخت، اما به باور او این امیدها پس از انتشار بیانیهی قانوناساسی در مارس ۲۰۲۵، بدون نامبردن مستقل از دین ایزدی یا دیگر ادیان کوچک، فروکش کرد.
او دین ایزدی را «دینی اصیل کردی، غیرتبشیری و ریشهدار در تاریخ» توصیف میکند و بر این باور است که پیشینهی اسلامی قدرت کنونی سوریه، نگرانی ایزدیها را از تداوم نگاهی که آنها را فرقهای منحرف اسلامی میداند و استقلال دینشان را بهرسمیت نمیشناسد، افزایش میدهد. جومی این نگرانیها را به تاریخی طولانی از آزار پیوند میدهد که آخرین حلقهی بزرگ آن، جنایات گروه «داعش» علیه ایزدیهای سنجار در عراق در سال ۲۰۱۴ بود، در کنار آنچه او نقض حقوق، آوارگی و تلاش برای تحمیل اسلامیسازی بر ایزدیهای عفرین و رأسالعین در سالهای درگیری سوریه مینامد. او همچنین از شیوهی پوشش رسانههای سوری دربارهی موضوعات مرتبط با ایزدیها انتقاد میکند و میگوید این رسانهها تصویری روشن از آنها بهعنوان مؤلفهای با ویژگی دینی خاص ارائه نمیدهند و گاه روایتهایی را که باورشان را مخدوش میکند بازتکرار میکنند، درحالیکه خواستههای آنها، بهویژه بهرسمیتشناختن قانوناساسی، را نادیده میگیرند.
منبع: المواطن
