ادبیات رشتهٔ اقتصاد دانشگاهی (و به‌شکلی تندتر، مدرسهٔ کسب‌وکار) گرایش دارد به صاحب ثروت توانایی‌های ذهنی ویژه‌ای نسبت دهد؛ و ادبیات مارکسیستی هم در تثبیت این تصور سهیم شد: سرمایهٔ نقشه‌کشِ حیله‌گر (اینجا سرمایه منفی است، اما نابغه). شاید این طبیعت هر رشتهٔ معرفتی باشد: اینکه به واحد محوری مطالعهٔ خود ویژگی‌های برتر خاصی نسبت دهد.
اما معاشرت با جامعهٔ تجار تصور متفاوتی به آدم می‌دهد. اصلاً توانایی‌شان در توصیف آنچه در حوزهٔ اقتصاد می‌گذرد نه‌تنها محدود است، بلکه عموماً تکرار چیزی است که در صفحات اقتصادی روزنامه‌ها یا پلتفرم‌های رسانه‌ای گفته می‌شود، حتی وقتی از آن‌ها بی‌خبرند؛ یعنی گزارش‌های رسانه‌ای-اقتصادی به‌تدریج به آن‌ها تراوش می‌کند.
رشتهٔ اقتصاد بیش از هر رشتهٔ دیگری «پرفورماتیو» (performative) است، به این معنا که بیشتر مادهٔ مطالعهٔ خود را می‌سازد تا اینکه آن را توصیف کند. اکثریت قاطع تاجران (به هر قومیتی که تعلق داشته باشند) بر اساس مسیرهای مالی مشخصی کار می‌کنند که از پیش در میان خودشان می‌شناسند (کجا مبلغ اصلی را به دست می‌آوری، کجا سرمایه‌گذاری می‌کنی، چگونه از ضرر محافظت می‌کنی، و…). و کسی که معمولاً از میان آن‌ها برجسته می‌شود، کسی نیست که از بخش یا مسیر تعیین‌شده برای قومیت خود خارج شود (اسطورهٔ کارآفرین نئولیبرالِ جسور که پیش می‌رود و برنده می‌شود)؛ یعنی کسی که توانسته تاجر بزرگی شود، دقیقاً نمی‌داند چگونه این اتفاق رخ داد، و اگر زمان به عقب بازگردد، به احتمال زیاد نمی‌تواند دوباره به آن دست یابد، چون سهم عنصر احتمالی بسیار بالاست.
موفقیت افراد این یا آن قومیت بیشتر به تقاطع‌هایی بستگی دارد که خودش بیشتر عناصر آن را نمی‌شناسد؛ تقاطع‌هایی بیرون از اراده و حتی درک او. تاجر از سهم مالی اختصاص‌یافته به قومیتی که به آن تعلق دارد برمی‌دارد؛ رقابت در واقع درون گروه قومی است.
طی سال گذشته چند مقاله در مجلهٔ «جاکوبن» نظرم را جلب کرد که به موضوع استحقاق ثروتمندان برای ثروت‌هایشان مربوط بود. یکی از این مقالات دربارهٔ گفت‌وگوهای مالی میان مارک زاکربرگ و جفری اپستین بود؛ هر دو بسیار ثروتمندند، یا پول بسیار ثروتمندان را مدیریت می‌کنند. نصایح مالی که ردوبدل کردند تا حد زیادی مبتذل است و هرگز بر ذهنی استثنایی و فروزان دلالت نمی‌کند (به گفتهٔ برانکو مارکتچ، آن‌ها «نابغه‌های شریر» به نظر نمی‌رسند، درست همان‌طور که هانا آرنت دربارهٔ آیشمن ملاحظه کرد). خب، ما از این ایده که پیشگامان سیلیکون‌ولی نابغه‌هایی هستند که ثروتشان را استحقاق دارند، عبور کرده‌ایم؛ این ایده ده سال پیش غیرقابل مناقشه بود. ما دربارهٔ جامعهٔ مالی یهودی صحبت می‌کنیم که همه آن را خلاق مالی می‌دانند و خودشان نیز خود را چنین تصور می‌کنند. از میان بسیار ثروتمندان غیریهودی، کافی است ایلان ماسک و شیوهٔ فهم او از امور را دنبال کنید که هرگز از ذهنیتی خلاق خبر نمی‌دهد.
ایدهٔ هوش استثنایی سرمایه در ادبیات اقتصادی هم‌زمان با مفهوم مرتبط دیگری شکل گرفت: «بازار». برای قرن‌ها، ایدهٔ بخش اقتصادی در همه‌جا به گروهی قومی گره خورده بود؛ این یا آن گروه بر بخش اقتصادی معینی مسلط بود و قوانین درونی‌شان برای حفظ اسرار حرفه بسیار سخت‌گیرانه بود. «بازار» به‌عنوان موجودیتی خاص و مستقل، ضرورتی برای شکل‌گیری ایدهٔ دولت-ملت بود؛ اینجا اقتصاد از ناخالصی‌های فرهنگی مجرد می‌شود و قابل کمّی‌سازی و تحلیل ریاضی می‌گردد. اما در واقع هیچ سرمایه‌داری بدون تعلق به گروهی قومی رشد نمی‌کند؛ او فردی نیست که در خلأ فرهنگی کار کند، آن‌گونه که رشتهٔ اقتصاد دوست دارد تصور کند.
بعداً به ادوارد بالتزل و نقد او بر «واسپ» (WASP) در اواسط قرن بیستم بازمی‌گردم، به دلیل امتناعشان از پیوستن یهودیان، کاتولیک‌ها و سیاهان به اریستوکراسی‌شان (و اینکه چگونه این امر آن‌ها را به بخش‌های اقتصادی جدید سوق داد و چگونه می‌توان جنبهٔ مالی ضدصنعتی نئولیبرالیسم را از خلال این تنش قومی درون مرکز امپریالیستی توضیح داد). اما ایده اینجاست که آنچه یک گروه قومی را به محیطی برای ثروت‌اندوزی تبدیل می‌کند، موقعیت سیاسی آن است؛ و غالباً این موقعیت برای آن گروه ترسیم شده است و خودش آن را انتخاب نکرده. طبعاً سرمایه‌داری که به این محیط تعلق دارد نمی‌تواند ساختاری را ببیند که مسیرهای او را کنترل می‌کند (او میان مجموعه‌ای از احتمالات از پیش ترسیم‌شده برای خود انتخاب می‌کند)، در حالی که گمان می‌کند سازندهٔ مستقل خود است (وقتی خودساخته و نابغه باشم، هرچند شاید شریر، نمی‌توان مرا متقاعد کرد که باید مالیات بپردازم).
ثروت را مرکز امپریالیستی میان موجودیت‌ها توزیع می‌کند؛ برخلاف تصویری که ثروت‌ها از حاشیه به مرکز امپریالیستی می‌روند، می‌توان ماجرا را کاملاً برعکس فهمید: مرکز امپریالیستی نقش‌های اقتصادی (و در نتیجه ثروت‌ها) را به موجودیت‌های خاصی توزیع می‌کند تا هدفی را محقق کند (غالباً بازتابی از ستیز آن با مرکز امپریالیستی موازی).
در برزیل (و به‌طور کلی در آمریکای لاتین، هرچند با شدت متفاوت) دو دولت وجود دارد: دولت شهرها و دولت روستاها. استابلیشمنت همان دولت روستاهاست: از قرن نوزدهم، وارثان نظام فئودالی استعماری آغاز به کوچاندن ساکنان روستاها به شهرها کردند؛ این فرایند نسبتاً بدون مقاومت پیش رفت، به دلیل وعده‌ای که شهرها در بخش صنعتی مدرن شغل فراهم خواهند کرد. و واقعاً آغازهایی از صنعتی‌سازی وجود داشت که بخشی از نیروی کار را جذب کرد؛ در مقابل، خاندان‌های فئودال روستاها و زمین‌های کشاورزی را تصاحب کردند و نامشان «زمین‌داران بزرگ» شد. استخراجی بودن اقتصاد برزیل یعنی همین فئودال‌ها کنترل‌کنندگان واقعی اقتصادند؛ و ماجرا فقط به صادرات کشاورزی برزیل که تقریباً کاملاً به آن‌ها وابسته است محدود نمی‌شود، بلکه به ثروت‌های معدنی هم مربوط است، جایی که زمین‌داران بزرگ راه‌های دورزننده‌ای برای بهره‌برداری از آن پیدا می‌کنند (مثلاً برخی از این خانواده‌ها شرکت معدنی تأسیس می‌کنند).
این‌گونه آمریکای لاتین به شهری‌ترین جامعهٔ جهان شکل گرفت، اما در واقع جامعه‌ای از تبعیدیان است؛ کسانی که از روستاها به شهرها تبعید شدند تا از سرشان خلاص شوند (جمعیت مازاد/surplus population). نکته‌ای اینجا: میان مهاجرت به شهر در آمریکای لاتین و جاهای دیگر جهان تفاوت وجود دارد. لاتینی وقتی به شهرها مهاجرت کرد، هیچ زمینی در روستاها نداشت که بعداً نوعی سپر برای جذب شوک‌های اقتصادی و سیاسی باشد. بنابراین اقتصاد شهر در آمریکای لاتین «اقتصاد مدیریتی» است؛ مدیریت بازاری که نمی‌خواهیم از آن ارزش استخراج کنیم، فقط می‌خواهیم از افرادش خلاص شویم و آن‌ها تأثیر منفی بر «اقتصاد حقیقی» نگذارند؛ همان اقتصاد استخراجی در روستاها و زمین‌های پهناور که برای صادرات آماده شده، نه مصرف داخلی.
پس شهر در آمریکای لاتین «شبه‌اقتصاد» دارد؛ و برای ادارهٔ امور این شبه‌اقتصاد، آن را به لبنانی‌هایی می‌سپاریم که در بخش «شبه‌قانونی» کار می‌کنند. هر بار لبنانی (به‌ویژه در زمان کنونی لبنانی‌های شیعه) تلاش می‌کند در بخش‌های رسمی (formal) کار کند، می‌بیند همهٔ عوامل دست‌به‌دست می‌دهند تا او را به بخش غیررسمی بازگردانند. کار اکثریت قاطع لبنانی‌ها اینجا در منطقه‌ای مبهم است؛ نه قانونی است و نه کاملاً غیرقانونی؛ یعنی بهترین ماده برای اخاذی دائمی.
اتهام تروریسم که لبنانی‌ها را دنبال می‌کند (گویی انفجارهای بوئنوس آیرس در منطقه‌ای عاری از خشونت رخ داده‌اند) هرگز برای متوقف کردن کارشان نیست؛ فقط برای نگه داشتن آن‌ها در بخش غیررسمی است، برای تأدیب تجار لبنانی. گفتهٔ رایج میان تجار لبنانی این است که بدون کار غیرقانونی‌شان، اکثریت قاطع برزیلی‌ها نمی‌توانند گوشی هوشمند یا دیگر ابزارهای الکترونیکی یا حتی لباس بخرند.
این دقیقاً همان چیزی است که استابلیشمنت برزیل از تجار لبنانی می‌خواهد: اینکه آن‌ها عناصر فعال در اقتصاد شهر برزیل باشند؛ شهری که در حاشیهٔ اقتصاد حقیقیِ کنترل‌کنندهٔ مالی برزیل قرار دارد.
وقتی دونالد ترامب تعرفه‌های گمرکی بسیار بالا بر صادرات برزیل از گوشت، قهوه، سویا و غیره وضع کرد، هیچ‌یک از لبنانی‌ها از آن تأثیر نگرفت؛ آن‌ها کاملاً بیرون از این میدان‌اند. آن‌ها موظف‌اند شبه‌اقتصاد شهر را از طریق بخش شبه‌قانونی اداره کنند، و ابزار اتهام تروریسم و تأمین مالی حزب‌الله وسیلهٔ دائمی تأدیب آن‌ها گاه‌به‌گاه است.
تجار لبنانی می‌خواهند در اقتصاد حقیقی رسمی برزیل ادغام شوند، اما راه به سوی آن همیشه به شیوه‌های نامشخص بسته می‌شود؛ یعنی کسی نمی‌آید به او بگوید ورود به اقتصاد حقیقی زمین‌داران بزرگ برایت ممنوع است؛ فقط این است که از اینجا اتهام تأمین مالی تروریسم به سراغش می‌آید، از آن‌جا حملهٔ پلیس به یکی از انبارهایش، از جایی دیگر اخاذی یک باند؛ و خود را دوباره در همان دایره می‌یابد. (این ایده که پلیس اجازه می‌دهد باندها به‌شکلی نیمه‌علنی فعالیت کنند، بخشی از فرایند اخاذی و تأدیب تجار لبنانی است تا آن‌ها شهرهای برزیل را با نیازهایشان تأمین کنند، بدون اینکه به توسعهٔ کار خود فکر کنند.)
و افراد جامعه به‌طور کلی با این ایده سازگار شده‌اند که ممکن است در یک لحظه همه‌چیز را از دست بدهند؛ امکان پس‌انداز یا تبدیل نقدینگی به دارایی‌های عینی نسبتاً پایین است، چون کانال‌های قانونی ممکن نیست، و نمی‌توانند از کارشناس فرار مالیاتی به سبک اپستین کمک بگیرند، چون ضمنی می‌دانند ماجرا سیاسی است و فقط با سیاست حل می‌شود. در لحظه‌ای که می‌خواهند مبالغ بزرگی پول را به خانواده‌شان در لبنان منتقل کنند، نهادهای امنیتی آن‌ها را به «تأمین مالی تروریسم» متهم می‌کنند.
پس شرط رهایی تجار لبنانی از این وضعیت خاکستری چیست؟ رسیدن به آشتی ملی برزیلی میان دو دولت شهر و روستا؛ فقط چنین آشتی‌ای می‌تواند نه‌تنها وضعیت خاکستری تجار لبنانی را پایان دهد، بلکه جایگاه طبیعی شهر برزیل را در «بازار» بازگرداند. پرسش بعدی این است: چگونه می‌توان آشتی میان دو دولت شهر و روستا را در برزیل (و به‌طور کلی آمریکای لاتین) محقق کرد؟ وقتی برزیل به مأموریت تاریخی خود برای بازشکل‌دهی قارهٔ آمریکا (و آنچه «تمدن غربی» به‌طور کلی نامیده می‌شود) برخیزد، با این ملاحظه که تمام وابستگی‌ای که زمین‌داران بزرگ به ایالات متحده نشان دادند، ضمنی توجیه می‌شد به اینکه تنها بدیل این است که برزیل «روم جدید» باشد، همان‌گونه که دارسی ریبیرو توصیفش کرد؛ این نکته در مقالات آینده به توضیح بیشتری نیاز دارد.
منبع: الاخبار
