هند بدون مسلمانان قابل تصور نیست
پرفسور مظهر آصف معاون دانشگاه اسلامی دهلی نو:

سخنرانی آقای موهن بهاغوت، رئیس سازمان «راشتریا سِوایمسِواک سانگ» (RSS)، در سالن مدیسون اسکوئر گاردن نیویورک تنها یک بیانیه سیاسی یا تشکیلاتی زودگذر نبود، بلکه نمونهای از یک گفتمان تمدنی بود که شایسته است هر پژوهشگر و دانشجوی تاریخ آن را جدی بگیرد. من بهعنوان یک مسلمان هندی و دانشجوی ادبیات، معتقدم ضروری است این سخنرانی را در دو چارچوب آمادهٔ تأیید یا رد محصور نکنیم، بلکه در ابعاد تمدنی عمیق آن تأمل کنیم.
بینش انتقادی اساس هر سنت معرفتی استوار است و احتیاط در برابر هر شخصیت یا سازمان نشانه خردمندی است. با این حال، انصاف فکری ایجاب میکند به آنچه کرامت انسانی، تکثر دینی و وحدت ملی را پشتیبانی میکند همان اندازه توجه کنیم که به نقد اختصاص میدهیم؛ زیرا معرفت بر تعادل استوار است، نه بر موضعی یکسویه.
در آن گردهمایی در نیویورک، آقای بهاغوت جملهای بر زبان آورد که به گمان من میتواند سالها ابهام فکری را بزداید. او صراحتاً اعلام کرد هر هندویی که معتقد باشد مسلمانان در هند جایی ندارند، واقعاً شایسته نامیدن «هندو» نیست. او بر کرامت انسانی، تکثر مسیرهای دینی و وحدت جوهری بشریت تأکید کرد و گفت اختلاف عقاید ممکن است، اما جوهر انسانیت یکی است. این سخن تنها یک مصلحت سیاسی نیست، بلکه اعترافی به یک حقیقت تاریخی است: تمدن شبهقاره هند هرگز در یک هویت دینی واحد محدود نبوده است. «تمدن گنگایی–جمنایی» که ریشه در میراث مشترک زبانی، هنری و معرفتی در طول قرون دارد، گواه وحدتی است که بر تنوع بنا شده است. همچنین میراث ادبی کهن فارسی و اردو که او بهعنوان دانشجو به آن تعلق دارد، بدون سرمایه خلاقانه مشترک میان نویسندگان هندو و مسلمان کامل نمیشود. اگر هر مسلمان هندی احساس کند وجودش با هویت دینی دیگری در تضاد است، سنت تمدنی هند که قرنها امتداد یافته، خود این تصور را رد میکند. ایمان ما راسخ است که هر چه در این دو جهان است، آفریده خداست و همه انسانها فرزندان آدم علیهالسلاماند.
در این گفتمان و گفتوگوهای مشابه، مفهومی تکرار میشود که نیازمند تأملی معرفتی جدی از سوی هر شهروند هندی، بهویژه اهل علم است: تمایز فلسفی میان «زادگاه عقیده» (جانم بهومی) و «سرزمین عمل و تعلق» (کارم بهومی). بر اساس این مفهوم، هر اصل تاریخی، جغرافیایی یا روحی که یک عقیده یا ملت داشته باشد، سرزمینی که ما را پرورده، خاک نیاکان ما را در خود جای داده و آگاهی ما را با زبان و فرهنگ خود شکل داده، سرزمین حقیقی ماست و وفاداری به آن بر هر وفاداری دیگری مقدم است.
این درس برای وجدان مسلمان هندی بیگانه نیست؛ زیرا اسلام خود به میهندوستی دعوت میکند و آن را با ایمان پیوند میزند. خداوند در سوره طه میفرماید: «از آن [زمین] شما را آفریدیم و در آن شما را بازمیگردانیم و بار دیگر شما را از آن بیرون میآوریم» (طه: ۵۵). در تاریخ شبهقاره فهرست بلندی از عالمان و مشایخی داریم که زندگی خود را وقف آزادی، آبادانی و استواری این سرزمین کردند. شاعر امیرخسرو در مثنوی «نه سپهر» میگوید: هنگامی که آدم علیهالسلام از بهشت بیرون رانده شد، خدا به او فرمان داد به هند فرود آید، زیرا تنها هند بر روی زمین معادل بهشت بود؛ پس خسرو هند را بر خودِ بهشت ترجیح داد. اما علامه اقبال که میراث فکریاش ستونی از سنت علمی مسلمانان هند است، تعلق به میهن را بهعنوان یک ارزش اخلاقی والا معرفی کرد. هرچند مفهوم «ملت» نزد او از مرزهای جغرافیایی تنگ فراتر میرفت، او عشق به این خاک را احساسی انسانی و اصیل میدانست که به انسان زندگی و هویت بخشیده است. اقبال در یکی از اشعار خود آن سرزمینی را توصیف میکند که نسیمهای خنک از آن به سوی مدینه وزید، کوه سینا را که خدا بر آن با موسی سخن گفت در خود جای داد، کشتی نوح بر آن لنگر انداخت و بلندیهایش به آسمان رسید، تا آنجا که زندگی در فضای آن همانند زندگی در بهشت شد؛ و میگوید: این میهن من است، این میهن من است.
و هنگامی که آقای بهاغوت میگوید انکار وجود مسلمانان در هند جوهر «هندوتوا» را تشکیل نمیدهد، در حقیقت تفسیری گستردهتر از فلسفه «کارم بهومی» ارائه میدهد: معیار وفاداری، عمل و تعلق حقیقی، همان سرزمینی است که انسان در آن زندگی میکند و در آبادانی آن سهیم است، هر عقیدهای که داشته باشد. این معنای حقیقی میهندوستی (دیش بهاکتی) است: احترام به خاک، پاسداشت قانون اساسی و مشارکت برابر در سازندگی جمعی.
اهمیت این گفتمان تنها در محتوای آن نیست، بلکه به مکان ایراد آن نیز گسترش مییابد. نیویورک بهعنوان مرکز محوری سیاست، اقتصاد و رسانه جهانی، آنچه درباره هند در آن گفته میشود را در میان مخاطبان محلی محصور نمیکند، بلکه آن را به گفتمانی در برابر تمام جامعه بینالمللی تبدیل میکند. در زمانی که تصورات جهانی درباره هند با یکدیگر تلاقی میکنند، سخن گفتن از «وحدت در سایه تنوع» از تریبونی به بزرگی مدیسون اسکوئر گاردن، اقدامی نمادین و بسیار معنادار بود. بهاغوت گفت که وحدت در تنوع بخشی اصیل از ساختار هند است و هند مسئولیت دارد این الگو را به جهان ارائه دهد. من بهعنوان دانشجوی ادبیات، به این افتخار میکنم که هویت هند تنها در پیشرفت اقتصادی، قدرت دفاعی یا برتری فنی آن خلاصه نمیشود، بلکه عمق آن در میزان خردی نهفته است که با آن تنوع تمدنی و دینی خود را اداره میکند. اگر کشوری با بیش از یک میلیارد جمعیت بتواند از پیروان ادیان مختلف خود هویتی ملی و فراگیر ببافد، این بزرگترین دستاورد تمدنی هند خواهد بود.
در سخنرانی بهاغوت، فلسفه «واسودیوا کوتومبکام» یعنی «جهان بهمثابه یک خانواده» نیز برجسته شد و برنامه او عنوان «یک جهان، یک انسانیت» را داشت که بر وحدت انسانی و احترام متقابل با وجود اختلاف مسیرهای دینی تأکید میکرد. من بهعنوان دانشجو، در این مفهوم پژواکی روشن از اندیشه اسلامی میشنوم؛ خداوند میفرماید: «ای مردم، ما شما را از مردی و زنی آفریدیم و شما را ملتها و قبیلهها کردیم تا یکدیگر را بشناسید» (حجرات: ۱۳). این همان نقطهای است که اندیشه تمدنی هند با فلسفه اخلاقی اسلامی در افقی مشترک به هم میرسند؛ دین ممکن است متفاوت باشد، اما اصل انسانیت و وفاداری به سرزمین تعلق مشترک باقی میماند.
در اینجا پرسشی جدی مطرح میشود: اگر تکثر دینی در هند تا این اندازه اهمیت دارد، چرا این گفتمان در داخل خود هند با همان قوت و پیوستگی تکرار نمیشود؟ این پرسشی مشروع است و استقبال از یک بیانیه مثبت هرگز به معنای دست کشیدن از طرح پرسشهای انتقادی درباره آینده نیست. برعکس، اگر رئیس یک سازمان بزرگ در تریبونی جهانی روشن کرده است که انکار وجود مسلمانان «هندوتوا» را نمایندگی نمیکند، جامعه هند و بهویژه نهادهای آموزشی و علمی آن مسئولیت دارند این بیانیه را به یک تعهد اجتماعی و تربیتی جدی تبدیل کنند، بهگونهای که آنچه در آمریکا گفته شد بخشی از زندگی عملی در هند شود: در دانشگاهها، برنامههای درسی و رفتار اجتماعی ما. چه نتیجهای بهتر از این میتوان به دست آورد؟ بهاغوت همچنین نکتهای درخور تأمل مطرح کرد: تغییر اجتماعی پایدار تنها از قدرت سیاسی سرچشمه نمیگیرد، بلکه از درون خود جامعه برمیخیزد. من کاملاً با این ملاحظه موافقم. مسئله روابط هندو و مسلمان در هند یک امر صرفاً پارلمانی یا اداری نیست، بلکه نیازمند راهحلهایی در سطح محلهها، نهادهای آموزشی، دانشگاهها و رفتار اجتماعی روزمره است. با معرفت است که تعصب از میان میرود، با پژوهش علمی گفتوگو تقویت میشود و با تربیت، روح وفاداری به سرزمین تعلق کاشته میشود.
دیدگاهها در داخل هند درباره سازمان «RSS» و آقای بهاغوت متفاوت است و گاه متناقض؛ این امری کاملاً طبیعی در هر جامعه دموکراتیک و متکثر است. سفر و سخنرانی او در نیویورک نیز با اعتراضهایی همراه بود که نشان میدهد اختلافها درباره شخص او و سیاستهای سازمانش همچنان پابرجاست. کسی که در سنتی معرفتی و استوار پرورش یافته، نمیتواند این اختلافها را نادیده بگیرد و نباید چنین کند. با این حال، انصاف فکری ایجاب میکند که در اعتراف به هر بیانیهای که در حمایت از کرامت انسانی، تکثر دینی و وحدت ملی صادر میشود، تردید نکنیم. نقد در جای خود لازم است و انصاف به همان اندازه لازم؛ و تنها در این تعادل است که وقار حقیقی معرفت نهفته است.
شاعر محمد اقبال میگوید: یونان و مصر و روم، همه از سرزمینی که بر آن ایستاده بودند نابود شدند، اما نام و اثر ما تا امروز باقی است؛ در کالبد ما رازی نهفته است که فنا نمیپذیرد و دشمن زمان قرنها در برابر ما ایستاد بیآنکه ما را محو کند.
و در پایان، آرزو میکنم جهان هند را نه تنها با شاخصهای اقتصادی، قدرت دفاعی و برتری فنی آن بشناسد، بلکه بهعنوان تمدنی بشناسد که تنوع خود را نه ضعف، بلکه بزرگترین منبع قدرت میبیند؛ تمدنی که در آن هر شهروند، هر جا زادگاه عقیدهاش باشد، وفاداری صادقانه و بیقید و شرط خود را به سرزمین تعلقش حفظ میکند. و اگر این تصویری است که در نیویورک از هند ارائه شد، من بهعنوان یک مسلمان هندی و دانشجوی ادبیات، به این تصویر خوشآمد میگویم و دعوت میکنم به آن نه بهعنوان یک بیانیه صرف، بلکه بهعنوان یک تعهد تربیتی و تمدنی نگریسته شود.
منبع: المحطه



