مواضع جنجالی روحانی شیعه ترکیه‌ای؛ از انکار محدودیت حجاب تا دفاع از روابط باکو و تل آویو
مجید اسماعیل زاده:
صلاح‌الدین اوزگوندوز، روحانی سرشناس شیعه ترکیه‌ای، در دو موضع‌گیری درباره محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، از انکار اصل مسئله تا حمله به منتقدان پیش رفت؛ او گزارش‌ها را «دروغ» خواند، مخالفان را «مأمور دشمن» نامید و الهام علی‌اف را «قهرمان ملی» و «فاتح قره‌باغ» معرفی کرد. این دفاع سیاسی، آنجا عجیب‌تر می‌شود که درباره دانش‌آموزان و معلمانی که بنا بر گزارش‌ها با پوشش اسلامی از ورود به مدرسه بازمانده‌اند، پاسخ روشنی نمی‌دهد.
چهره‌ای بانفوذ در جامعه شیعی ترکیه
صلاح‌الدین اوزگوندوز از چهره‌های بانفوذ شیعی در ترکیه و از رهبران مسجد و مرکز فرهنگی زینبیه استانبول است. بر اساس زندگی‌نامه منتشرشده در وب سایت این مرکز، او در سال ۱۹۵۲ در یکی از روستاهای استان اغدیر در نزدیکی مرز ایران به دنیا آمد، علوم دینی آموخت و مدتی در ایران و نجف تحصیل کرد. او در سال ۱۹۷۸ به استانبول رفت و فعالیت در مرکز زینبیه را آغاز کرد. مسجد زینبیه و نهادهای وابسته به آن از مراکز مهم جامعه شیعه ترکیه به شمار می‌روند. اوزگوندوز و رسانه های حامی وی علاقه خاصی دارند که او را رهبر تمام شیعیان ترکیه معرفی کنند.
توجیه عجیب ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان
اوزگوندوز در مصاحبه با شبکه کانال ۱۲ (وابسته به مسجد و مرکز زینبیه استانبول) ابتدا گفت نمی‌خواهد بدون اطمینان درباره موضوع اظهارنظر کند: «چون از این موضوع خیلی مطمئن نیستم، چیزی نمی‌نویسم؛ اول مطمئن می‌شوم و بعد جواب می‌دهم.»
اما این احتیاط چندان دوام نیاورد. او در ادامه گفت: «دروغ می‌گویی! لعنت خدا بر دروغگو باد. داری با خدا دشمنی می‌کنی. چنین ممنوعیتی نیست.» و مسئله را به مقررات یونیفورم مدارس نسبت داد: «برای این موضوع، یونیفورم در نظر گرفته شده است. چرا این‌ها را گفته‌اند؟ برای اینکه این‌ها [دانش آموزان] را از دین خارج کنند؟ نه! الهام علی‌اف و مهربان‌خاتون، سیده مهربان، با اسلام نمی‌جنگند.»
اوزگوندوز برای اثبات این ادعا به حضور علی‌اف در مسجد آغدام در قره باغ اشاره کرد و گفت: «درباره کسانی حرف می‌زنیم که با کفش وارد مسجد نمی‌شوند؛ کسانی که حج به‌جا آورده‌اند. درباره کسانی حرف می‌زنیم که آنجا، مطابق اقتضای موقعیت خودشان، نماز هم خوانده‌اند. درباره کسی حرف می‌زنیم که آرامگاه ابراهیم بن محمدباقر، برادر امام جعفر صادق، را ساخته است. درباره کسی حرف می‌زنیم که سرزمین اسلامی را آزاد کرده و مسجدهایش را دوباره آباد کرده است.»
این استدلال، تصویری نمادین از یک حضور در مسجد را به جای پاسخ به پرسش اصلی می‌نشاند: اگر پوشش اسلامی در عمل مانع حضور دانش‌آموزان در کلاس شده باشد، رفتار یک رئیس‌جمهور با قرآن در مسجد چگونه آن محدودیت را توجیه می‌کند؟
منتقدان؛ از پرسشگر تا «مأمور دشمن»
اوزگوندوز در سخنرانی ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ در مسجد حضرت زینب کبری استانبول که به مناسبت جشن میلاد حضرت زینب (ع) برگزار گردید، از موضع دفاعی فراتر رفت و منتقدان را هدف حملات لفظی قرار داد.
وی در ابتدای صحبت‌های خود با اشاره به تاریخ اسلام گفت: «شما یک حسینِ ساختگی درست کرده‌اید که مدام می‌گفت «خون، خون». چنین حسینی وجود ندارد. حسین کسی بود که برای ریخته‌نشدن خون، به بیابان‌ها افتاد. امام من آن حسینی نیست که بگوید «خون، خون». عده‌ای برای اینکه حسین را وسیله افراط‌گری خودشان کنند، حسینی ساختگی درست کرده‌اند. یک احمق از آنجا بلند می‌شود و می‌گوید کشتن علی‌اف واجب است. هرکس از پلیس‌ها و مدیرانش هست، سرش را ببرید. دهانت بشکند که چنین حرفی می‌زنی! یعنی می‌خواهید مسلمانان و هم‌تباران آنجا را به جان هم بیندازید. از فتوای کدام مجتهد حرف می‌زنی؟ از نظر کدام امام حرف می‌زنی؟ کدام امام این‌طور بوده است؟»
اوزگوندوز سپس علی‌اف را یک قهرمان ترک نامید، منتقدان او را مأموران دشمن خواند و افزود: «می‌خواهید انتقام ارمنی‌ها را بگیرید؟»
او در ادامه در توجیه ممنوعیت حجاب در جمهوری آذربایجان گفت: «گفته‌اند برای آموزش ابتدایی و متوسطه یونیفورم وجود دارد و آموزش ما لائیک است؛ یعنی محدوده قانون یا بخشنامه همین است. چه کسی به ناموس تو دست‌درازی کرده؟» سپس منتقدان را بی‌خدا و بی‌کتاب نامید، علی‌اف را «یک قهرمان ملی» و «فاتح قره‌باغ» خواند و مخالفانش را با کسانی مقایسه کرد که در ترکیه به مصطفی کمال آتاترک انتقاد می‌کنند: «او [علی‌اف] آبروی ما را حفظ کرد و سرمان را بالا برد. در دنیا، وقتی می‌گفتی ترک آذری‌ام، تو را آدم حساب نمی‌کردند. ما از یک قهرمان ملی حرف می‌زنیم. هر گروهی که اینجا به مصطفی کمال زبان دراز می‌کند، آنجا هم همان‌ها به بهانه حجاب به فاتح قره‌باغ زبان دراز می‌کنند.»
چنین ادبیاتی، به جای روشن‌کردن دامنه مقررات و پاسخ به گزارش‌های ممانعت از ورود محجبه‌ها، منتقدان را به صف دشمنان ملی و خارجی می‌راند. در این چارچوب، پرسش درباره حق تحصیل دختران محجبه به آزمونی برای وفاداری سیاسی تبدیل می‌شود و دفاع از علی‌اف بر بررسی مستقل عملکرد رژیم او تقدم پیدا می‌کند.
توجیه تجارت با اسرائیل به نام سیره امام علی (ع) و حضرت فاطمه (س)
دفاع اوزگوندوز از سیاست‌های رژیم علی‌اف، در کنار موضع پیشین او درباره تجارت ترکیه با اسرائیل معنای بیشتری پیدا می‌کند. او دو سال پیش در خطبه نماز جمعه ۱۲ آوریل ۲۰۲۴ در مسجد زینبیه، در پاسخ به پرسشی درباره روابط تجاری ترکیه با اسرائیل گفت: «حرف‌هایی را که تندروها می‌زنند منطقی ندانید. اگر تجارت با اسرائیل را قطع کنی، آن‌ها هم تجارت با تو را قطع می‌کنند و از پسش برنمی‌آیی. من تجارت را قطع نمی‌کنم؛ شاید من دارم او را استثمار می‌کنم. اگر قطع کنم، نیروهای پشت سرش هم تجارتشان را با من قطع می‌کنند. چه کسی ضرر می‌کند؟» و در پایان تأکید کرد: «دولت در این زمینه کار درست را انجام می‌دهد. هیچ‌کس ادعا نکند از آقای اردوغان قدس‌گراتر است. »
دو سال پس از آن خطبه عجیب، اوزگوندوز در مصاحبه اش با کانال ۱۲ برای دفاع از روابط جمهوری آذربایجان و رژیم صهیونیستی به کار کردن امام علی (ع) در باغ یک یهودی استناد کرده و مدعی شد: «مگر امام علی در باغ یک یهودی آب نمی‌داد و، به‌اصطلاح، در آنجا کار نمی‌کرد و دستمزدش را برای روزی فرزندانش نمی‌آورد؟ حضرت فاطمه هم برای آن‌ها پشم می‌ریسید و در خانه‌اش کار می‌کرد. مگر دستمزدی را که می‌گرفت، برای حسن و حسین روزی نمی‌کرد؟».
وی افزود: «اگر می‌خواهید روابط را این‌طور جا بزنید که او [الهام علی‌اف] نوکر اسرائیل است، بگویید ببینیم: او به اسرائیل کمک کرده کدام سرزمین فلسطین را بگیرد؟ اما معلوم است چه کسی از چه کسی استفاده کرده است. او با امکاناتی که [اسرائیل] در اختیار گذاشت، هم مسائل دیپلماتیک و رسانه‌ای‌اش را حل کرد و هم سرزمینش را آزاد کرد. چه کسی از چه کسی استفاده کرده است؟ اما وقتی پای مسئله فلسطین به میان می‌آید، او هم‌پای همه کشورهای اسلامی پای همان تصمیم را امضا می‌کند.»
حمایت از ایران؛ همبستگی یا موضعی گزینشی؟
رسانه‌های ایرانی در زمان های مختلف از حضور صلاح‌الدین اوزگوندوز در مراسمات رسمی از جمله تحلیف ابراهیم رئیسی، دیدار با علی‌اکبر ولایتی و شرکتش در نشست شورای عالی مجمع جهانی بیداری اسلامی و هم چنین عضویت وی در مجمع عمومی مجمع جهانی اهل بیت (ع) خبر داده‌اند. پس از حملات امریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، حمایت او از ایران در رویارویی با اسرائیل و آمریکا، بیانیه‌اش در محکومیت حمله و شهادت آیت الله خامنه‌ای و حضورش در مراسم بزرگداشت شهدای ایرانی در استانبول را نیز بازتاب داده‌اند.
اما حمایت از ایران در برابر اسرائیل، در کنار دفاع از تجارت ترکیه با اسرائیل و تأیید روابط باکو با تل‌آویو آن هم با چاشنی توجیهات دینی، پرسشی را پیش می‌کشد که اوزگوندوز باید به آن پاسخ دهد: معیار او در مواجهه با اسرائیل چیست؟ اگر این مناسبات به زیان جهان اسلام است، چرا در مورد ترکیه با استدلال اقتصادی قابل دفاع می‌شود و در مورد آذربایجان زیر سایه ستایش علی‌اف قرار می‌گیرد؟
