آنچه از «مناطق آزمایشی» جنوب لبنان باید دانست

حمزه الخنساء تحلیلگر لبنانی در یادداشتی در الاخبار بررسی کرد:

«مناطق آزمایشی» از فرون، صریفا و زوطر غربی آغاز می‌شود: آیا با یک «بخش عملیاتی تازه» روبه‌رو هستیم؟

وزارت خارجه آمریکا از آغاز به‌کارگیری «مناطق آزمایشی» در فرون، صریفا و زوطر غربی خبر داد؛ به‌عنوان نخستین مرحله از توافق چارچوبی که میان لبنان و دشمن اسرائیلی، با میانجی‌گری واشنگتن، حاصل شده است. بیانیه آمریکا هیچ بازه زمانی مشخصی برای این مرحله تعیین نکرده و اشاره‌ای هم به عقب‌نشینی اسرائیل از روستاهای مشمول نکرده، هرچند منابع متعددی از احتمال آغاز عقب‌نشینی همین امروز خبر داده‌اند. در مقابل، بیانیه آمریکا بیشتر بر آغاز اجرای سازوکار عملیاتی زیر نظر گروه هماهنگی نظامی ویژه لبنان تمرکز داشت.

از آنجا که اعلامیه آمریکا نه از تحقق یک تسویه سخن می‌گوید، بلکه از آغاز آزمایش یک الگوی امنیتی تازه، پرسش اصلی این نیست که بیانیه چه گفته، بلکه این است که چرا فرون، صریفا و زوطر غربی به‌عنوان نخستین «مناطق آزمایشی» برگزیده شده‌اند.

نکته نخستی که توجه را جلب می‌کند این است که فرون و صریفا خارج از «خط زرد» قرار دارند؛ یعنی خارج از مرز نهایی منطقه اشغالی کنونی اسرائیل (به بیان دیگر، هیچ حضور نظامی دشمن در آن‌ها وجود ندارد)، در حالی‌که زوطر غربی در مجاورت یکی از حساس‌ترین محورهای بخش شرقی واقع شده و دشمن در هیچ نقطه‌ای از این روستا، چه در داخل و چه در حاشیه آن، حضور ندارد. اگر هدف ایجاد یک نوار امنیتی چسبیده به مرز بود، منطقی‌تر این بود که روستاهایی انتخاب شوند که همگی در محدوده اشغال کنونی یا در مرز آن قرار دارند. اما انتخاب دو روستا که به سمت داخل کشیده شده‌اند نشان می‌دهد این آزمایش از مفهوم سنتی «نوار مرزی» فراتر می‌رود.

این نکته زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که در نظر بگیریم ارتش لبنان اساساً منتظر بیانیه آمریکا برای ورود به این مناطق نبوده است. منابع میدانی به «الأخبار» می‌گویند ارتش لبنان دیروز به منطقه «الصوان» میان زوطر غربی و «قَقعیه الجسر» رسیده، در حالی‌که واحدهای آن پیش‌تر در فرون و صریفا مستقر شده بودند و همزمان با ترتیبات آتش‌بس و در انتظار چراغ سبز اسرائیل، استقرار در پیرامون زوطر غربی را نیز آغاز کرده‌اند. بنابراین، آنچه آغاز شده، خودِ استقرار ارتش نیست، بلکه فعال‌سازی سازوکاری تازه است که این استقرار را به اقدامات راستی‌آزمایی و نظارت، و به مراحل عقب‌نشینی اسرائیل( هرگاه آغاز شود)پیوند می‌زند.

از همین‌جا، انتخاب این سه روستا معنادارتر از خودِ بیانیه می‌شود. زوطر غربی از ابتدا به‌تنهایی نام برده نشده بود. درزهایی که پیش از مذاکرات رم منتشر شده بود، به‌طور کلی به «زوطر» اشاره داشت، پیش از آن‌که بیانیه آمریکا فقط بر نام زوطر غربی، بدون زوطر شرقی، استقرار یابد؛ در حالی‌که دشمن در جریان جنگ به محله‌های جنوبی و شرقی زوطر شرقی وارد شده بود و پس از افشا شدن مواضعش، نیروهایش را در داخل روستا و میان خانه‌ها مستقر کرده بود. این تغییر شاید جزئی به نظر برسد، اما بازتاب‌دهنده تعیین دقیق بخشی است که آزمایش در آن انجام خواهد شد، به‌ویژه که زوطر غربی دروازه طبیعی ورود به محور علی‌طاهر و قلعه شقیف است؛ دو موقعیتی که در محاسبات نظامی اسرائیل طی جنگ و پس از آن جایگاهی محوری داشته‌اند.

اما فرون و صریفا، بنا بر داده‌های موجود، دو روستایی نیستند که ویژگی اطلاعاتی خاصی داشته باشند که آن‌ها را از ده‌ها روستای جنوبی دیگر – که دشمن اسرائیلی درباره وجود زیرساخت‌های نظامی مقاومت در آن‌ها سخن گفته – متمایز کند. از این رو، تفسیر جغرافیایی محتمل‌تر از تفسیری است که بر وجود اهداف استثنایی در این دو روستا استوار باشد.

فرون و صریفا خارج از «خط زرد» قرار دارند، در حالی‌که زوطر غربی در مجاورت یکی از حساس‌ترین محورهای بخش شرقی واقع شده است

با نگاه به این سه روستا روی نقشه، تصویری کاملاً متفاوت پدیدار می‌شود. آن‌ها نقاطی جدا از هم به نظر نمی‌رسند، بلکه نواری عملیاتی را شکل می‌دهند که از فرون در جنوب آغاز شده، از صریفا می‌گذرد و به زوطر غربی در شرق می‌رسد؛ بر محوری که بنت جبیل را به نبطیه پیوند می‌زند و با راه‌های منتهی به وادی الحجیر و ارتفاعات علی‌طاهر تقاطع می‌کند. از این زاویه، «مناطق آزمایشی» دیگر سه روستای مستقل نیستند، بلکه یک بخش عملیاتی واحد می‌شوند که نام روستاها را بر خود دارد، بی‌آنکه با مرزهای اداری آن‌ها منطبق باشد.

این موضوع همچنین علت گنجانده‌شدن فرون و صریفا را، با وجود قرارگرفتنشان خارج از خط زرد، توضیح می‌دهد. زیرا هدف ترسیم نواری امنیتی تازه در امتداد مرز نیست، بلکه آزمودن الگویی امنیتی است که به سمت داخل کشیده می‌شود؛ الگویی مبتنی بر تثبیت استقرار ارتش لبنان، دورکردن هرگونه حضور مسلح غیردولتی، و پیوند این روند با عقب‌نشینی‌های تدریجی اسرائیل و سازوکارهای راستی‌آزمایی و نظارت، پیش از تعمیم این الگو به بخش‌های دیگر در صورت موفقیت مرحله نخست.
تاکنون هیچ نقشه رسمی‌ای که مرزهای «مناطق آزمایشی» را مشخص کند منتشر نشده، همان‌طور که نه واشنگتن و نه اسرائیل توضیحی درباره علت انتخاب این روستاها به‌جای روستاهای دیگر ارائه نداده‌اند. اما همه شواهد موجود به فرضیه‌ای منسجم می‌رسند مبنی بر این‌که آنچه آزمایش شده سه روستای جدا از هم نیست، بلکه یک بخش امنیتی تازه است که می‌تواند الگویی باشد که اجرای توافق در باقی جنوب لبنان بر پایه آن ساخته شود.

از همین منظر می‌توان رویکرد اسرائیل نسبت به این طرح را فهمید. در گفتمان اسرائیلی، «مناطق آزمایشی» نه به‌عنوان آغاز یک تسویه سیاسی، بلکه به‌عنوان آزمونی عملی برای سنجش توانایی ارتش لبنان در کنترل زمین و جلوگیری از بازگشت هرگونه فعالیت نظامی مقاومت مطرح می‌شود. از این رو، هر عقب‌نشینی اسرائیلی، اقدامی مشروط و قابل بازگشت تلقی می‌شود، در حالی‌که به واشنگتن نقش ناظر و ضامن داده می‌شود. و اگر درست باشد که این آزمایش یک بخش عملیاتی را هدف قرار داده نه سه روستای جدا از هم، آنگاه می‌تواند الگویی باشد که مراحل بعدی اجرای توافق چه از نظر گسترش دامنه آن و چه از نظر ابقای محدودیت‌های امنیتی‌ای که دشمن اسرائیلی در پی تثبیت آن‌هاست بر اساس آن سنجیده شود.

منبع: الاخبار