یک میلیون تاجیک تابعیت روسیه را دریافت کرده‌اند؛ پیامدها و هشدارها

بیش از ۸۰۰ هزار شهروند تاجیکستان طی یک دهه گذشته تابعیت روسیه را دریافت کرده‌اند و بسیاری از آنان از توافق‌نامه تابعیت دوگانه میان دوشنبه و مسکو در سال ۱۹۹۵ استفاده کرده‌اند. این توافق‌نامه در فضای پساشوروی منحصر‌به‌فرد است و به شهروندان هر دو کشور اجازه می‌دهد تابعیت دوگانه خود را حفظ کنند.
این سازوکار، توانایی مسکو برای محدود کردن مهاجرت روزافزون و در عین حال نامحبوبِ مهاجران آسیای مرکزی را تا حدی محدود کرده و در عین حال به تغییرات جمعیتی در برخی شهرها و مناطق روسیه نیز دامن زده است. امکان نسبتاً آسان تاجیک‌ها برای دریافت تابعیت روسیه، همچنان یکی از چالش‌های استقلال تاجیکستان از نفوذ و کنترل روسیه به شمار می‌رود.
بسیاری از تاجیک‌ها از ارسال درآمد مهاجران به کشور (حواله‌های ارزی) بهره‌مند می‌شوند و در مقابل، بسیاری از کسب‌وکارهای روسی نیز به نیروی کار تاجیک‌ها وابسته‌اند.

با این حال، در هر دو کشور درخواست‌هایی برای پایان دادن به سازوکار تابعیت دوگانه مطرح شده است. کرملین در حال حاضر با چنین اقدامی مخالف است؛ زیرا کسب‌وکارهای روسی همچنان به نیروی کار مهاجران وابسته‌اند و لغو این سازوکار می‌تواند نشانه‌ای از عقب‌نشینی روسیه از تلاش‌های ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، برای حفظ نفوذ این کشور در آسیای مرکزی و ادغام مجدد قلمرو شوروی سابق باشد.
مسکو و دوشنبه در سال ۱۹۹۵ توافق کردند که شهروندان هر یک از دو کشور بتوانند با ارائه یک درخواست ساده، تابعیت کشور دیگر را دریافت کنند. این توافق، نخستین و تاکنون تنها سازوکار از این نوع در قلمرو شوروی سابق را ایجاد کرد؛ هرچند مسکو امیدوار بود این توافق به الگویی برای روابط روسیه با دیگر کشورهای پساشوروی تبدیل شود.
از آن زمان، شمار زیادی از تاجیک‌ها به فدراسیون روسیه مهاجرت کرده‌اند و به بزرگ‌ترین جامعه مهاجر آسیای مرکزی در این کشور تبدیل شده‌اند. بسیاری از آنان نیز مطابق مفاد توافق سال ۱۹۹۵ تابعیت روسیه را دریافت کرده‌اند. این امر توانایی مسکو را برای تنظیم و کنترل وضعیت مهاجران تاجیک، به همان شیوه‌ای که درباره اتباع خارجی دیگر اعمال می‌شود، محدود کرده و در مقابل، دوشنبه را در اعتراض و پیگیری حقوق اتباع خود از موضع قدرتمندتری برخوردار کرده است.

در واکنش به این وضعیت، مقام‌های روسیه در موارد متعددی از شدت اقدامات سرکوبگرانه علیه تاجیک‌ها کاسته‌اند. حتی به مأموران پلیس تاجیکستان اجازه داده‌اند در شهرهای روسیه فعالیت کنند و با مهاجران تاجیک همکاری داشته باشند؛ مهاجرانی که سهم فزاینده‌ای از آنان تابعیت روسیه را نیز دریافت کرده‌اند.
به نظر می‌رسد مجموع جمعیت تاجیک‌های قومی در روسیه، در شرایط افزایش نگرش‌های ضدمهاجرتی و حملات علیه مهاجران، ثابت مانده یا کاهش یافته است. با این حال، شمار تاجیک‌هایی که تابعیت روسیه را دریافت کرده و در این کشور مانده‌اند، کاهش قابل‌توجهی نداشته است. از این رو، موضوع تابعیت تاجیک‌ها به یک مسئله سیاسی تبدیل شده است؛ به‌ویژه با توجه به کاهش شدید شمار اتباع خارجی که از زمان آغاز جنگ روسیه علیه اوکراین در سال ۲۰۲۲ موفق به دریافت تابعیت روسیه شده‌اند. در آن سال، نزدیک به ۷۰۰ هزار تبعه خارجی تابعیت روسیه را دریافت کردند، در حالی که سال گذشته این رقم تنها ۱۵۲٬۴۰۰ نفر بود.
ابعاد گسترش پیوندهای تابعیتی تاجیکستان با روسیه در ماه جاری، زمانی بیش از پیش آشکار شد که مقام‌های تاجیک اعلام کردند بیش از ۸۰۰ هزار تاجیک طی یک دهه گذشته تابعیت روسیه را دریافت کرده‌اند؛ از این تعداد، ۱۲۰ هزار نفر تنها طی دو سال گذشته تابعیت روسیه گرفته‌اند. پیش‌تر نیز سیمیون گریگوریف، سفیر روسیه در تاجیکستان، همین رقم را اعلام کرده بود.

به نظر می‌رسد مقام‌های تاجیک، با درک نگرانی‌های این کشور درباره پیامدهای چنین روندی، تلاش زیادی کردند تأکید کنند که تاجیکستان این افراد را نه به‌عنوان منبع ارسال حواله‌های مالی برای بستگانشان در داخل کشور و نه به‌عنوان اعضای برخوردار از جایگاه رسمی و محترم در جامعه تاجیک، از دست نمی‌دهد.
با این حال، همین اطمینان‌بخشی‌ها نگرانی‌های شهروندان عادی روسیه و همچنین بسیاری از مفسران، مقام‌ها و سیاستمداران این کشور را درباره مهاجرت تاجیک‌ها و دریافت تابعیت روسیه توسط آنان تشدید کرده است.
این تنش‌ها در مواردی به درگیری میان روس‌ها و تاجیک‌ها در مسکو و دیگر شهرهای روسیه منجر شده است. همچنین نارضایتی درباره این تصور افزایش یافته که تاجیک‌های ساکن روسیه فرصت‌های اقتصادی را از شهروندان روس می‌گیرند و با روس‌های قومی ازدواج می‌کنند و در نتیجه، از نگاه برخی افراد، بیش از پیش از «روسی‌بودن» فدراسیون روسیه کاسته می‌شود.

یکی از روشن‌ترین بیان‌های این نوع نگرش در سال‌های اخیر از سوی سرگئی میرونوف، رهبر حزب «روسیه عادل – میهن‌پرستان – برای حقیقت» مطرح شد. او گفت ورود گسترده تاجیک‌ها و دریافت تابعیت روسیه توسط آنان، وحدت فدراسیون روسیه را تهدید می‌کند و به چیزی دامن می‌زند که وی آن را «تاجیک‌سازی روسیه» نامید.
میرونوف در سال ۲۰۲۳ گفت: «بله، جمعیت روسیه در حال کاهش است، اما حل کردن یک مشکل با ایجاد مشکل دیگری، اقدامی بی‌ملاحظه است. یا برای ما مهم نیست که پشت افزایش مهاجرت چه چیزی قرار دارد و چه نوع شهروندانی به دست می‌آوریم؟ به نظر می‌رسد همه موافق‌اند که کشور به نیروی انسانی متخصصی نیاز دارد که از نظر فرهنگ، زبان و ذهنیت به ما نزدیک باشند و ارزش‌های ما را به اشتراک بگذارند. اما در عمل، ما افرادی از تاجیکستان دریافت می‌کنیم که، با تمام احترامی که برایشان قائلیم، چنین ویژگی‌هایی ندارند.»
میرونوف برای متوقف کردن آنچه تهدیدی علیه هویت روسی می‌داند، خواستار اعمال کنترل‌های بسیار سخت‌گیرانه‌تر بر اعطای تابعیت به افراد اهل تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی شده و حتی پیشنهاد کرده است مقام‌های مهاجرتی که استانداردهای تعیین‌شده را اجرا نمی‌کنند، با مجازات کیفری روبه‌رو شوند.

اظهارات میرونوف بازتاب‌دهنده احساسات ضدمهاجرتی گسترده‌تر در روسیه است؛ جایی که نظرسنجی‌های اخیر نشان می‌دهند حمایت قابل‌توجهی از تشدید محدودیت‌های مهاجرتی وجود دارد.
دیگر مفسران و سیاستمداران روس نیز مواضع مشابهی اتخاذ کرده‌اند. برخی از آنان به‌شدت از این موضوع خشمگین‌اند که تاجیک‌های دارای دو تابعیت می‌توانند برای فرار از پرداخت مالیات در روسیه یا خدمت در ارتش این کشور، آزادانه بین دو کشور رفت‌وآمد کنند. برخی دیگر هشدار داده‌اند که افزایش شمار تاجیک‌های دارای تابعیت روسیه ممکن است در نهایت آنان را به مطالبه ایجاد یک جمهوری تاجیک در داخل فدراسیون روسیه سوق دهد.

بحث‌های مطرح‌شده در دوشنبه درباره پیامدهای دریافت تابعیت روسیه توسط تاجیک‌ها نشان می‌دهد که برخی در تاجیکستان نیز با مهاجرت به روسیه و به‌ویژه با تغییر تابعیت تاجیک‌ها مخالف‌اند.
با این حال، بیشتر تاجیک‌ها به‌خوبی می‌دانند که حواله‌های مالی مهاجران برای رفاه و حتی بقای اقتصادی کشورشان اهمیت اساسی دارد و بنابراین بعید است که بخواهند وضعیت موجود را به چالش بکشند.
وضعیت در فدراسیون روسیه پیچیده‌تر است و همین امر پیش‌بینی سرنوشت توافق تابعیت دوگانه را دشوارتر می‌کند. بسیاری از روس‌ها از ورود تاجیک‌ها و دیگر مهاجران آسیای مرکزی نگران‌اند؛ به‌ویژه از این احتمال که این مهاجران نیز مانند تاجیک‌ها تابعیت روسیه را دریافت کنند و به‌طور دائم در این کشور بمانند.
نخبگان سیاسی و اقتصادی روسیه، اگرچه نسبت به چنین نگرش‌هایی و همچنین کاهش جمعیت و کاهش سهم روس‌های قومی از جمعیت کشور نگران‌اند، به‌وضوح بیم آن دارند که با کنار گذاشتن توافق سال ۱۹۹۵، شرایط سیاسی و اجتماعی را متلاطم کنند؛ ازاین‌رو، دیدگاه آنان تقریباً به‌طور قطع نقشی تعیین‌کننده خواهد داشت.
نخبگان سیاسی روسیه نمی‌خواهند کشورهای آسیای مرکزی را بیش از این از خود دور کنند یا آنچه را که از دید آنان می‌تواند الگویی برای یک امپراتوری روسیِ دوباره یکپارچه‌شده باشد، از بین ببرند.

از سوی دیگر، نخبگان اقتصادی روسیه به‌خوبی می‌دانند که بدون امکان جذب و حفظ نیروی کار آسیای مرکزی، با آینده‌ای دشوار روبه‌رو خواهند شد؛ امکانی که توافق سال ۱۹۹۵ به‌روشنی به تحقق آن کمک می‌کند.
بنابراین، به احتمال زیاد توافق سال ۱۹۹۵ همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند؛ در عین حال، مقام‌های روسیه تلاش خواهند کرد از طریق سازوکارهای اداری و بوروکراتیک، نه لزوماً برای کاهش شمار مهاجران جدید تاجیک، بلکه بیشتر برای کاهش تعداد مهاجرانی که تصمیم می‌گیرند تابعیت روسیه را دریافت کنند، محدودیت‌هایی ایجاد کنند.

منبع: jamestown