جنگ ۲۰۲۶ اتیوپی چه تفاوتی با جنگ تیگرای ۲۰۲۰ دارد؟
دکتر احمد عسکر پژوهشگر مرکز الاهرام برای مطالعات سیاسی و راهبردی:

موج دوم جنگ داخلی اتیوپی در حال اوجگیری است؛ جنگی که جرقهاش پس از اعلام تشکیل «ائتلاف بقا» در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶ زده شد. این ائتلاف از ۷ جنبش مسلح تشکیل شده و هدف اصلیاش سرنگونی حکومت آبی احمد است؛ به این بهانه که او در اداره کشور ناکام مانده و آن را در باتلاقی از بحرانهای سیاسی، امنیتی، اقتصادی و اجتماعی فرو برده و کشور را بهسوی فروپاشی سوق داده است.
درگیریهای نظامی میان نیروهای دولتی اتیوپی و جنگجویان ائتلاف بقا گستره جغرافیایی پهناوری دارد و در چند جبهه جریان دارد؛ جنگ در امتداد مرز میان دو اقلیم تیگرای و عفر ادامه دارد و به چند منطقه از اقلیم امهره نیز رسیده است.
جنگجویان ائتلاف در درگیری با نیروهای دولتی پیشروی نظامی داشتهاند. عناصر ائتلاف بر بیش از سه فرودگاه اصلی در اقلیم تیگرای (اکسوم، شایر، مکله) و اقلیم امهره (لالیبلا) مسلط شدهاند و چند شهر در اقلیمهای عفر و امهره را نیز در اختیار گرفتهاند. بر پایه گزارشها، جنگجویان ائتلاف سه شهر را در اقلیم عفر تصرف کردهاند و دامنه نبرد در آنجا گسترش یافته است. انتظار میرود قلمرو تحت کنترل نیروهای ائتلاف در سه اقلیم افزایش یابد، چرا که طبق گزارشها جنگجویان فانو شهر راهبردی ولدیا در اقلیم امهره را محاصره کردهاند. این امر ممکن است بر روحیه سربازان ارتش اتیوپی اثر منفی بگذارد و آنان را به عقبنشینی از مناطق شمالی وادارد؛ آن هم در ادامه تشدید درگیریهای نظامی در صحنه عملیات در شمال و شرق کشور
در میانه این تشدید عملیات در میدان نبرد، جنگجویان جنبش فانوی امهره اعلام کردند که بیش از ۱۰ کامیون نظامی حامل مهمات و خمپاره را در امهره به غنیمت گرفتهاند. همچنین خبرهای تأییدنشدهای از سرنگون شدن یک هواپیمای نظامی در فرودگاه لالیبلا در امهره حکایت دارد؛ تحولی کیفی در توان تسلیحاتی جنگجویان فانو که نشاندهنده برتری نظامی به سود ائتلاف هفتگانه است و ممکن است توازنی در برابر نیروهای آبی احمد ایجاد کند
تفاوتهای بنیادین میان جنگهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۶
اگرچه برخی از علل آغاز موج دوم جنگ اتیوپی، که یک هفته پیش در شمال کشور شعلهور شد، با موج نخست جنگ که در ۴ نوامبر ۲۰۲۰ درگرفت شباهت دارد، مجموعهای از تفاوتهای بنیادین میان آن دو نمایان است. این تفاوتها به تحول ائتلافهای داخلی و منطقهای، توان نظامی و رزمی و زمینههای حاکم بر هر دو دوره مربوط است و شاید ابعاد جنگ جاری را روشنتر کند. مهمترین این تفاوتها از این قرار است:
۱ـ ائتلاف هفتگانه در برابر آبی احمد:جبهه آزادیبخش مردم تیگرای در جنگ ۲۰۲۰ بهتنهایی و با اتکا به توان انسانی و نظامی خود جنگید. در مقابل، حکومت آبی احمد آن زمان در اتحاد با اریتره ـ دشمن تاریخی جبهه آزادیبخش تیگرای ـ و قوم امهره وارد جنگ شد. برخی نیروهای منطقهای وابسته به اقلیمهای اتیوپی نیز در کنار ارتش اتیوپی جنگیدند و برخی طرفهای منطقهای با ارسال پهپادها پشتیبانی تدارکاتی کردند؛ پهپادهایی که در پیروزی حکومت آبی احمد نقشی تعیینکننده داشت.
اما نزدیک به چهار سال پس از پایان موج نخست جنگ اتیوپی در سال ۲۰۲۲، اتیوپی اکنون با موجی تازه از جنگ روبهروست که خشنتر است و طرفهای درگیر آن بیشترند. در این جنگ، آبی احمد تنها به نظر میرسد، زیرا سیاستهایش او را در انزوای سیاسی داخلی گرفتار کرده است. همین انزوا جبهه آزادیبخش تیگرای را واداشت تا با شش جنبش مسلح دیگر توافق کند و ائتلافی هفتگانه برای سرنگونی حکومت آبی بسازد. آبی چارهای جز تکیه عمده بر حمایت متحدان منطقهای خود برای خاموشکردن این جنگ ندارد؛ حمایتی که از راه تأمین سلاح و اطلاعات صورت میگیرد.
۲ـ گستره جغرافیایی وسیعتر: اقلیم تیگرای صحنه اصلی عملیات در موج نخست جنگ اتیوپی در ۲۰۲۰ بود، چرا که حکومت آبی احمد میخواست این اقلیم را مهار کند و مدیریت آن را به زانو درآورد تا کنترل کامل آن را به دست گیرد. هرچند درگیری به برخی مناطق اقلیم امهره نیز کشیده شد، با این هدف که به پایتخت، آدیسآبابا، برسد و حکومت آبی احمد را ساقط کند؛ تا آنکه پهپادها وارد میدان شدند و مسیر جنگ را در آن زمان تغییر دادند.
اما در موج دوم جنگ کنونی، ائتلاف بقا که از هفت جنبش وابسته به شش اقلیم اتیوپی تشکیل شده، گسترهای جغرافیایی وسیعتر را تحمیل میکند. این گستره از اقلیم تیگرای ـ که همچنان صحنه اصلی جنگ کنونی است ـ فراتر میرود و اقلیمهای امهره و عفر را نیز دربر میگیرد. اگر نبرد گسترش یابد، ممکن است به اقلیمهای دیگر اتیوپی مانند اورومیا و اوگادن (اقلیم سومالی در اتیوپی) و بنیشنگول-گوموز نیز برسد[۳]. این یعنی گشودهشدن بیش از یک جبهه نبرد در برابر ارتش اتیوپی، که میتواند بر توان آن فشار و بار وارد کند و شاید ثبات و انسجام داخلی اتیوپی را به خطر اندازد.
۳ـ توازن قوای نظامی: پهپادها در پیروزی دولت اتیوپی در موج نخست جنگ در سال ۲۰۲۲ سهم داشتند. این امر به پشتیبانی برخی طرفهای منطقهای از حکومت اتیوپی بازمیگشت که از سقوط آن بیم داشتند و آن را تهدیدی برای منافع حیاتی و پروژههای منطقهای خود در شاخ آفریقا میدانستند. جبهه آزادیبخش تیگرای هرچند بهتنهایی در برخی مراحل جنگ نخست پیشروی نظامی کرد، فاقد سلاحهای مدرن و فناوریمحور برای پایاندادن به جنگ به سود خود بود؛ برخلاف حکومت حاکم.
با این حال، ائتلافی که جبهه آزادیبخش مردم تیگرای، جنبش ملی فانوی امهره، ارتش آزادیبخش اورومو و چهار جنبش دیگر تشکیل دادهاند، در جنگ کنونی نیرویی نظامی نسبتاً بزرگ است و رقیبی نیرومند برای ارتش اتیوپی به شمار میآید. این امر ممکن است رویارویی نظامی میان آنها را دشوارتر کند و شاید زمینه را برای جلب حمایت خارجی برخی متحدان منطقهای و تأمین سلاحهای مدرن فراهم کند؛ سلاحهایی که میتواند توازن قوای نظامی را به سود یکی از دو طرف منازعه برهم زند. چنین چیزی برای دولت اتیوپی منطقی و نزدیک به نظر میرسد، دولتی که به گزارشهای اتیوپیایی در استفاده از پهپادها علیه جنگجویان ائتلاف در شمال کشور افراط میکند.
۴ـ تحول تاکتیکهای جنگ: ائتلاف بقا میداند که کنترل راه تجاری اصلی میان اتیوپی و جیبوتی از مسیر اقلیم عفر، و نیز راههای اصلی میان اقلیمهای اتیوپی، برگ برندهای نیرومند در برابر دولت اتیوپی است. دولت اتیوپی اساساً برای ارتباط و مبادله تجاری با جهان خارج به مسیر آدیسآبابا ـ جیبوتی متکی است، بهویژه که بیش از ۹۵ درصد کل تجارت اتیوپی از آن میگذرد[۴]. با توجه به برتری نظامی ائتلاف و گسترش جغرافیایی آن ـ برخلاف وضعیت جبهه تیگرای در جنگ نخست ۲۰۲۰، دستکم تا حدی ـ ائتلاف توانایی بیشتری برای کنترل راه تجاری اتیوپی و جیبوتی خواهد یافت. نتیجه آن ممکن است قطع همه تدارکات از دولت فدرال در آدیسآبابا، از جمله سوخت، باشد؛ امری که میتواند بقای آن را تهدید کند.
[
۵ـ اتیوپی، میدان جنگ نیابتی: اتیوپی بخشی از توجه خود به جنگ جاری در شمال کشور را به حمله به برخی طرفهای منطقهای معطوف کرده است که آدیسآبابا مدعی است در حمایت از ائتلاف بقا دست دارند، به قصد برهمزدن امنیت و ثبات دولت اتیوپی. این در حالی است که در جریان جنگ نخست اتیوپی در بازه ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ چنین چیزی دیده نمیشد. این موضوع در اتهام برخی رهبران اتیوپی به اریتره، سودان و مصر به درگیری در یک جنگ نیابتی، با بهرهگیری از ائتلاف بقا برای بیثباتکردن و تجزیه داخل اتیوپی، نمود یافت؛ از جمله فرمانده ارتش اتیوپی، فیلدمارشال برهانو جولا، و مشاور نخستوزیر اتیوپی، گتاچو رضا[۵]. حتی آدیسآبابا رئیسجمهور اریتره، اسیاس افورقی، را مغز متفکر ائتلاف هفتگانه تازهتشکیل میداند، با وجود حجم تناقضها میان اعضای ائتلاف جدید در ایدئولوژی، دیدگاههای سیاسی و اهداف و منافع آنان در داخل اتیوپی. با این همه، حکومت اتیوپی در سالهای طولانی گذشته همواره بحرانهای داخلی رو به وخامت خود را به بیرون سرریز کرده است؛ به این صورت که دشمنی خارجی میسازد تا افکار عمومی اتیوپی را منحرف کند و از کنار شکستهای پیاپی دولتهای متوالی اتیوپی در حوزهها و پروندههای متعدد داخلی بگذرد.
۶ـ دستکمگرفتن توان ائتلاف از سوی آبی احمد: دولت آبی احمد توان ائتلاف بقا را برای سرنگونی حکومت کشور ناچیز میشمارد و توان آن را به ایجاد صرفِ هرجومرج در داخل اتیوپی محدود میکند. این نشاندهنده سبکشمردن ائتلاف نوپا در توان رویارویی با زرادخانه نظامی دولت اتیوپی است و موضع آبی احمد را در برابر جبهه آزادیبخش تیگرای در جنگ نخست به یاد میآورد، آنجا که اشاره کرد میتواند ظرف چند هفته پس از آغاز نبرد آن را درهم بکوبد، حال آنکه آن نبرد نزدیک به دو سال ادامه یافت.
با آغاز جنگ دوم اتیوپی، که فرمانده ارتش اتیوپی، برهانو جولا، آن را جنگی تمامعیار با ائتلاف بقا دانست، دولت آبی احمد وضعیت اضطراری اعلام نکرد، برخلاف جنگ ۲۰۲۰ که در آن وضعیت اضطراری سراسری یک روز پس از آغاز جنگ اعلام شد. دولت اتیوپی همچنین مانند جنگ نخست اتیوپی به بسیج عمومی فراخوان نداد. برعکس، جبهه آزادیبخش تیگرای در ماههای اخیر کارزاری گسترده برای سربازگیری راه انداخته و قدرت نظامی خود را در اقلیم به نمایش گذاشته است؛ نشانهای از آمادهسازی نیروهای دفاعی تیگرای و افزایش توان نظامی و رزمی آنها، و پیامی روشن برای بازدارندگی به دولت اتیوپی.
۷ـ جلب افکار عمومی جهان: آدیسآبابا در جنگ جاری میکوشد از برخی اشتباهاتی که در جنگ نخست ۲۰۲۰ مرتکب شد بپرهیزد؛ آنگاه که حملهای گسترده به اقلیم تیگرای کرد و در ارتکاب تخلفات و اعمال جنگی و خشونتهای بسیار در سراسر اقلیم دست داشت. این امر انتقادهای بینالمللی تند را متوجه دولت اتیوپی کرد و روابط آن با برخی قدرتهای مؤثر مانند ایالات متحده و فرانسه و دیگران تیره شد. اما در جنگ کنونی، با وجود گزارشهایی درباره دستداشتن نیروهای دولتی اتیوپی در درگیریهای مسلحانه در امتداد مرز مشترک اقلیمهای تیگرای، عفر و امهره، که به بمباران غیرنظامیان انجامیده، آدیسآبابا در اعلام جنگ با ائتلاف بقا محتاطتر به نظر میرسد. این برداشت را تأکید ارتش اتیوپی تقویت میکند که با تنشها با خویشتنداری برخورد میکند و آرامش راهبردی را بر رویارویی نظامی گسترده ترجیح میدهد، به ادعای خودش از بیم لغزیدن به جنگ داخلی. همین امر برخی طرفهای خارجی مانند ایالات متحده، امارات، قطر، سازمان ملل و اتحادیه آفریقا را به شتاب در انتقاد از جبهه آزادیبخش تیگرای واداشته است، به معنای پذیرش روایت رسمی اتیوپی مبنی بر اینکه ائتلاف بقا جنگی تمامعیار علیه دولت اتیوپی به راه انداخته و نه برعکس[۶]. این میتواند به دگرگونیهای کیفی در مواضع قدرتهای خارجی مؤثر بینجامد، اگر جنگ کنونی اتیوپی به سود حکومت آبی احمد گسترش یابد.
معمای آبی احمد در سیاست اتیوپی
آبی احمد، نخستوزیر اتیوپی، به معمایی اساسی در وخامت بحرانهای صحنه سیاسی اتیوپی بدل شده است. با وجود خوشبینیای که پس از رسیدنش به قدرت در سال ۲۰۱۸ در محافل اتیوپی حاکم بود، او تقریباً تنها مقام اتیوپیایی ـ در سمت نخستوزیری ـ است که در شش سال اخیر، از ۲۰۲۰ تاکنون، سبب درگیری دو جنگ داخلی در اتیوپی شده است. او هسته بحران کنونی در صحنه اتیوپی است، زیرا وجه مشترک هفت جنبش تشکیلدهنده ائتلاف بقا دشمنی با آبی احمد و میل به برکناری او از قدرت است، چرا که به ادعای ائتلاف جدید، او کشور را به چنگال فقر انداخته و در نزاعهای مسلحانه و کشمکشهای سیاسی بسیار گرفتار کرده، چندان که کشور در معرض تجزیه بیشتر قرار گرفته است.
اقدامات آبی احمد در دوره اخیر در صحنه اتیوپی این را ثابت میکند؛ اقداماتی در تلاش برای بازی با تناقضهای میان طرفهای سیاسی مؤثر در داخل اتیوپی. آبی میکوشد میان اقوام اتیوپی، بهویژه میان مناطق شمال و جنوب اتیوپی، شکاف قومی ایجاد کند، بهگونهای که ماشین رسانهای حکومت آبی احمد مدعی است نیروهای شمال اتیوپی، بهویژه دو قوم تیگرای و امهره، برای تصرف پایتخت، آدیسآبابا، دوباره جنگ را برافروختهاند، و این خود شکافها و تنشهای قومی میان مردمان اتیوپی را دامن میزند. آبی احمد اخیراً در گفتوگویی از تلویزیون امهره ظاهر شد و از مردم امهره خواست در کنار اقلیم تیگرای نایستند، با اشاره به اختلافات تاریخی میان دو قوم، در تلاشی برای برانگیختن نزاعهای قومی میان اقوام اصلی کشور.
آبی احمد در چارچوب تلاشهایش برای تأمین نیروهای شبهنظامی موازی با ارتش اتیوپی، با هدف بهکارگیری آنها در خدمت اهداف و نظام حاکم خود، به تشکیل گروههای مسلح غیرنظامی (شبهنظامیان) در برخی اقلیمهای اتیوپی دست زده است ـ با وجود تصمیم دولت اتیوپی به انحلال نیروهای نظامی وابسته به اقلیمها در چارچوب مفاد توافق پرتوریا ـ مانند گیدا کماندو، آبا کیربی، جاتیکنا کیرنا و شینی؛ نیروهایی که از دولت فدرال پشتیبانی میشوند و در بسیاری از حملات قومی در چندین منطقه مانند اورومیا دست دارند. گزارشها نشان میدهد نیروهای «گیدا کماندو» در دوره اخیر در حملاتی علیه غیرنظامیان از دو قوم اورومو و امهره در اقلیم اورومیا دست داشتهاند. شاید گسترش این عناصر نظامی توضیح دهد که چرا آبی احمد نمیتواند در اجرای بسیاری از عملیات ویژه در اقلیمهای اتیوپی کاملاً به نیروهای متعارف اتکا کند.
آبی احمد در حالی برای تشکیل دولتی جدید پس از پیروزی حزبش، شکوفایی، در انتخابات پارلمانی اخیر که در ژوئن ۲۰۲۶ برگزار شد آماده میشود که دورهای تازه را در بارِ سنگین بحرانها و کشمکشهای سیاسی و نظامی و در بستری امنیتی و پرآشوب آغاز میکند که شاهد درگیری جنگ داخلی در کشور است. این وضع به فرسایش مشروعیت سیاسی آبی و محبوبیتش نزد افکار عمومی اتیوپی کمک میکند و از وخامت آشوبهای سیاسی و امنیتی در صحنه اتیوپی در مرحله آینده خبر میدهد.
در پایان، ائتلاف بقا به بازیگری برجسته بدل شده که توانسته است خود را بر صحنه سیاسی اتیوپی تحمیل کند، چندان که باری بر دوش حکومت آبی احمد شده است؛ حکومتی که با همه توان خواهد کوشید در برابر اهداف این ائتلاف هفتگانه بایستد و آن را از هم بپاشد. با این حال، این ائتلاف بهروشنی شکنندگی سیاسی و امنیتی نظام حاکم در اتیوپی را آشکار میکند، که ممکن است اقوام و جنبشهای بیشتری از اتیوپی را، که شکایات اقتصادی و سیاسی و امنیتی بسیار دارند، به رد سیاستهای دولت فدرال تشویق کند و در آینده به وخامت بحرانها در داخل اتیوپی بینجامد.
معمای آبی احمد در سیاست اتیوپی
آبی احمد، نخستوزیر اتیوپی، به یکی از عوامل اصلی تشدید بحرانهای صحنه سیاسی این کشور بدل شده است. با آنکه پس از رسیدنش به قدرت در سال ۲۰۱۸ فضایی از خوشبینی در محافل اتیوپی حاکم بود، او تقریباً تنها مقامی است ـ در سمت نخستوزیری ـ که در شش سال اخیر، از ۲۰۲۰ تاکنون، آغازگر دو جنگ داخلی در اتیوپی شده است. او هسته بحران کنونی است، زیرا وجه مشترک هفت جنبش تشکیلدهنده ائتلاف بقا، دشمنی با آبی احمد و خواست برکناری اوست؛ چرا که به ادعای این ائتلاف تازه، او کشور را به فقر کشانده و در نزاعهای مسلحانه و کشمکشهای سیاسی بسیار فرو برده، چندان که کشور در معرض تجزیه بیشتر قرار گرفته است.
رفتار آبی احمد در دوره اخیر این را تأیید میکند؛ او میکوشد از تناقضهای میان بازیگران سیاسی مؤثر در داخل اتیوپی بهره ببرد. آبی در پی ایجاد شکاف قومی میان ملیتهای اتیوپی است، بهویژه میان شمال و جنوب کشور، چنانکه ماشین رسانهای حکومت او ادعا میکند نیروهای شمال، بهویژه دو قوم تیگرای و امهره، برای تصرف پایتخت، آدیسآبابا، جنگ را دوباره برافروختهاند، و این ادعا شکافها و تنشهای قومی میان مردمان اتیوپی را دامن میزند. آبی احمد بهتازگی در گفتوگویی از تلویزیون امهره، مردم امهره را به کنار نایستادن در کنار اقلیم تیگرای فراخواند و به اختلافات تاریخی میان دو قوم اشاره کرد؛ تلاشی برای برانگیختن نزاعهای قومی میان ملیتهای اصلی کشور.
آبی احمد همچنین برای تأمین نیروهای شبهنظامی موازی با ارتش، که در خدمت اهداف و حکومت او به کار گرفته شوند، به تشکیل گروههای مسلح غیررسمی (شبهنظامیان) در برخی اقلیمهای اتیوپی دست زده است، آن هم با وجود تصمیم دولت به انحلال نیروهای نظامی وابسته به اقلیمها در چارچوب توافق پرتوریا. گیدا کماندو، آبا کیربی، جاتیکنا کیرنا و شینی از این جملهاند؛ نیروهایی که از دولت فدرال پشتیبانی میشوند و در بسیاری از حملات قومی در مناطق گوناگون، از جمله اورومیا، دست دارند. گزارشها حاکی است نیروهای «گیدا کماندو» در دوره اخیر در حملاتی علیه غیرنظامیان از دو قوم اورومو و امهره در اقلیم اورومیا دست داشتهاند. گسترش این نیروها شاید نشان دهد که آبی احمد نمیتواند در اجرای بسیاری از عملیات ویژه در اقلیمهای اتیوپی کاملاً به نیروهای متعارف اتکا کند.
آبی احمد در حالی برای تشکیل دولتی جدید آماده میشود که حزبش، شکوفایی، در انتخابات پارلمانی اخیر در ژوئن ۲۰۲۶ پیروز شده است. او دورهای تازه را در حالی آغاز میکند که زیر بار بحرانها و کشمکشهای سیاسی و نظامی است و در بستری امنیتی و آشفته، جنگ داخلی در کشور درگرفته است. این وضع به فرسایش مشروعیت سیاسی و محبوبیت او نزد افکار عمومی اتیوپی میانجامد و از وخیمتر شدن آشوبهای سیاسی و امنیتی در صحنه اتیوپی در مرحله آینده خبر میدهد.
در پایان، ائتلاف بقا به بازیگری برجسته بدل شده که توانسته است خود را بر صحنه سیاسی اتیوپی تحمیل کند و باری بر دوش حکومت آبی احمد شده است؛ حکومتی که با همه توان خواهد کوشید در برابر اهداف این ائتلاف هفتگانه بایستد و آن را از هم بپاشد. با این همه، این ائتلاف بهروشنی شکنندگی سیاسی و امنیتی نظام حاکم در اتیوپی را آشکار میکند، و ممکن است ملیتها و جنبشهای بیشتری از اتیوپی را که شکایات اقتصادی، سیاسی و امنیتی فراوان دارند به رد سیاستهای دولت فدرال ترغیب کند و در آینده به وخیمتر شدن بحرانها در داخل اتیوپی بینجامد.
منبع: الاهرام



