
با پدرم برای پیادهروی بیرون میروم، همانگونه که از زمانی که پزشک به او توصیه کرد پیادهروی را بخشی از روال سلامتاش کند، به آن عادت کردهایم. خیابان ۱۴ رمضان را انتخاب میکنیم، یکی از خیابانهای تجاری شناختهشده بغداد، و میکوشیم میان ترافیک سنگین و سر و صدای مداوم راه خود را باز کنیم.
شهرداری پیادهروی خیابان و جزیره میانی آن را تخریب کرده و زمین را لخت رها کرده است تا از آن گرد و غبار برخیزد. پیادهرو پیشتر نیز زیر سنگینی دستفروشیها و موتورهای برق و تجاوزهای روزمره کارکرد خود را از دست داده بود، سپس کاملاً ناپدید شد؛ رفتن تبدیل به پیچیدن دائمی میان موانع و خودروهای در حرکت شد، و عملی محتاطانه در جایی که ابتداییترین شرایط پیادهروی را فراهم نمیکند.
میکوشیم عادت روزانهمان را حفظ کنیم، اما خیابان جز برای عبور موقت، فضایی به ما نمیدهد. تند و با توجه راه میرویم تا خارج شویم، تا گامها به رابطهای با مکان یا خاطرهای در آن تبدیل نشوند.
پیادهروی در شهرهای عراقی عقب مینشیند و رابطه مردم با خیابانهایشان تنگتر میشود. صحنههای اهالی که پیاده حرکت میکنند و کودکانی که پیاده به مدرسه میروند بهتدریج ناپدید میشوند. متأسفانه این عقبنشینی تنها به تغییر عادتها مربوط نیست، بلکه به شهرهایی مربوط است که دیگر شرایط حرکت طبیعی را فراهم نمیکنند و به عابران پیاده در فضای عمومی خود جای مناسبی نمیدهند.
شهروند عراقی پیاده راه میرود و پیوسته از ترس موتورسیکلت یا خودرویی که ممکن است نزدیک شود و به او آسیب بزند یا زندگیاش را پایان دهد، به اطراف نگاه میکند؛ میایستد تا رد شوند، سپس شتابان راه را ادامه میدهد چون ممکن است دیگری برسد. این اغلب به دلیل نبود پیادهرو، یا تبدیل شدن آن به فضایی شکسته یا اشغالشده رخ میدهد، و پیادهروی به عملی مشروط به احتیاط و شتاب تبدیل میشود.
پیادهروی همچنان در چارچوب محدودیتهای اعلامنشده ممکن است؛ شبها ترجیح داده نمیشود، و در سایه روشنایی ضعیف و تکرار آزارها و نبود احساس امنیت در بسیاری از خیابانها، گزینهای امن برای زنان به نظر نمیرسد. در نتیجه، رابطه با مکان به عبور از آن برای هدفی مشخص محدود میشود، گویی شهر فضایی است که باید برای رسیدن به رستوران یا مرکز تجاری طی شود؛ جایی که بازدیدکننده در آن اندازهای آسایش مییابد که در خیابان نمییابد.
گامهایی خارج از ریتم شهر
پیادهروی در تاریخ اندیشه با عملی تأملی پیوند خورده است که در آن حرکت بدن با کار ذهن شریک میشود. فردریش نیچه بهعنوان یکی از کسانی به یاد آورده میشود که با آن بهعنوان بخشی از خود فرایند اندیشیدن برخورد کرد؛ گام، اندیشهها را سازمان میدهد و مسیرهای ذهنیای میآفریند که در سکون شکل نمیگیرند، در حالی که چهرهها و عمران و صحنههایی که با آنها روبهرو میشویم در ساختن فکر وارد میشوند.
پیادهروی با زمانی متفاوت از زمان سریع شهر پیوند دارد؛ زمانی که اجازه میدهد فکر بهآرامی شکل بگیرد و ذهن خارج از فشار انجام و رسیدن کار کند. این فضایی میانی میان انزوا و آمیختگی است که فرد در آن با بدن خود در فضای عمومی حاضر است و همزمان به خود مشغول است؛ جهان را تأمل میکند بیآنکه از آن عقب بنشیند.
با ناپدید شدن این ریتم کند از خیابانهای شهرهای عراقی، حاشیهای که اجازه میدهد بدن در حال حرکت بیندیشد تنگ میشود و گام به پاسخی سریع به ریتمی تحمیلی تبدیل میشود. پیادهروی گفتوگویی خاموش با مکان است که در آن خیابانها و نماها و چهرهها خوانده میشوند و در ساختن معنا و حافظه وارد میشوند. و هنگامی که این گفتوگو ناممکن شود، رفتن به تلاشی فردی برای تحمیل ریتم بدن بر شهری تبدیل میشود که میخواهد همه چیز را تحمیل کند، و با هر گام اندازه شتاب تحمیلشده بر زندگی روزمره و تنگی فضا برای اندیشیدن و تعامل با مکان را آشکار میکند.
سنگ ثروتمندان و گامهای لغزان
سنگ «مقرنص» برای پوشاندن پیادهروهای بسیاری از شهرهای عراق بهعنوان گزینهای تقریباً ثابت در پروژههای توسعه به کار میرود، سپس در فاصلههای نزدیک با وجود هزینه بالایش جایگزین میشود. این امر فهمی شکلی از کارکرد پیادهرو را آشکار میکند، بهجای برخورد با آن بهعنوان عنصری کارکردی و بلندمدت.
از نظر فنی، فرض بر این است که عمر مفید مقرنص بین ۱۵ تا ۲۵ سال باشد، در صورت اجرا بر اساس اصول، از نظر لایههای زیرسازی و همواری و کیفیت مواد. اما تجربه محلی نشان میدهد که در چند سال نابود میشود؛ به دلیل ضعف اجرا و بدی زهکشی و عدم توجه به استفاده روزمره.پیادهروها بهسرعت از درزها پر میشوند و همواری خود را از دست میدهند، سپس جایگزین میشوند تا همان ماده در همانجا گذاشته شود، در چرخهای تکراری از هزینهکرد که تجربه پیادهروی را بهبود نمیبخشد.
در فوریه ۲۰۱۹، مقرر شورای استان بصره گفت که مقرنص هر شش ماه یکبار جایگزین میشود و این امر اموال استان و شهروندان را مستهلک میکند، پیش از آنکه استاندار با رد این اظهارات، آن را تکذیب کند.
معمار سجاد الوردی توضیح میدهد که مشکل در خود مقرنص نیست، بلکه در شیوه بهکارگیری آن در شهر است. او میگوید: «پیادهرو عنصری ثانویه در چشمانداز شهری نیست، بلکه فضایی است که رابطه انسان با شهر در آن آغاز میشود» و اشاره میکند که همان سنگ در شهرهایی مانند آمستردام و رم و پاریس در چارچوب نظامی برنامهریزیشده به کار میرود که به طبیعت پیادهروی و تدرج حرکت توجه دارد؛ آنجا پیادهروها هموار و درزها حسابشدهاند، بهگونهای که پیادهروی به تجربهای روزمره و پایدار تبدیل میشود.
اما در عراق، استفاده از مقرنص غالباً جدا از این نظام است و بدون زیرسازی صحیح یا نظارت کیفی اجرا میشود. الوردی میگوید: «مقرنص در عراق شکست نمیخورد چون ماده بدی است، بلکه چون به شیوهای بد اجرا میشود»؛ زیرا نبود زیرسازی مناسب، بدی تنظیم ترازها و نبود شبکههای زهکشی، پیادهرو را به عنصری طردکننده برای پیادهروی تبدیل میکند.
او میافزاید: «پیادهروی خوب مانع گام نمیشود و شهروند را غافلگیر نمیکند، بلکه به او پاسخ میدهد و به حرکت ریتمی میبخشد که امکان توقف و مشاهده را فراهم میکند.» موفقیت پیادهروها در شهرها تنها به شکل ظاهری مربوط نیست، بلکه به توانایی آنها در ایجاد حسی است که به توقف و پیادهروی آهسته تشویق کند. و هنگامی که پیادهرو بهعنوان فضایی انسانی اجرا شود، بخشی از حافظه روزمره شهر میشود.
چه کسی حق راه رفتن دارد؟
تفاوتها زمانی آشکارتر میشوند که پیادهروی با تجربه زنان تلاقی میکند؛ زیرا راه رفتن تنها به عوامل برنامهریزی مربوط نیست، بلکه به مجموعهای از محدودیتهای اجتماعی اعلامنشده نیز بستگی دارد که مرزهای حرکت روزمره را دوباره ترسیم میکنند.
نبأ، جوان ۲۴ سالهای از بغداد، میگوید که پیادهروی در زندگی او عملی عادی نیست، بلکه در شرایطی دقیق رخ میدهد: «گاهی راه میروم، اما نه تنها، و نه بدون هدفی روشن، و غالباً همراه خانواده فقط تا بازار نزدیک».
در خیابان احساس دائمی مراقبت با او همراه است: «احساس اینکه همه خیره شدهاند، آزار و اذیت، و نگاه رهگذران که گویی میگویند: پدرش کجاست؟ خانوادهاش کجاست؟ چگونه اجازه دادهاند دخترشان بیرون بیاید؟ حتی زنان نیز از بالا به پایین به ما نگاه میکنند».
نبأ رابطهاش با شهر را رابطهای گسسته و مشروط به احتیاط توصیف میکند. از کودکیاش فضای سبزی نزدیک پارکی را به یاد میآورد که در آن بازی میکرد، سپس با گسترش سرمایهگذاری و ساخت مغازهها و خانهها به جای درختان، بهتدریج کوچک شد و جز فضایی محدود که بهندرت برای پیادهروی استفاده میشود، چیزی از آن باقی نماند.
خیابان کنار پارک به جایی تبدیل شد که زن نمیتواند بدون آزار و اذیت از سوی خودروها یا رهگذران، و حتی گاهی کودکان، از آن عبور کند. بنابراین نبأ و خانوادهاش راههای فرعی میان خانهها را در پیش گرفتند، پیش از آنکه آن مکان بعداً به پارکینگ خودروها و موتورسیکلتها تبدیل شود، پس از آنکه زمین پارکینگ قدیمی به شخصیتی بانفوذ واگذار شد، بنا بر آنچه در منطقه رایج است.
و در بصره، زهراء رابطهاش با پیادهروی را رابطهای غایب توصیف میکند که تقریباً به حافظه و خیال محدود میشود. او میگوید: «فراموش کردهام پیادهروی در خیابان بهصورت عادی و در مکانی که دوست دارم چگونه است» و اینکه به مکانهای نزدیک و غیرشلوغ محدود شده تا از آزار و اذیت دور بماند، با وجود علاقهاش به پیادهروی.
زهراء از حادثهای که مستقیماً برایش رخ داده صحبت نمیکند، بلکه از خودداری عامدانه بهعنوان وسیلهای برای امنیت: «مورد آزار قرار نگرفتهام چون پیادهروی نمیکنم». جملهاش تبدیل حق حرکت به تصمیمی را خلاصه میکند که اتخاذش در شهری دشوار است که خیابانش شرایط استفاده ایمن را فراهم نمیکند.
این دو شهادت نشان میدهند چگونه پیادهروی از عملی روزمره و باز به رفتاری تبدیل میشود که مسیرهایش از پیش بر اساس جنسیت اجتماعی و مکان و زمان تعیین میشوند. با انباشت این محدودیتها، فضای عمومی به عرصهای تبدیل میشود که مراقبت و نظارت آن را سازمان میدهد، و حرکت روزمره به امتیازی انتخابی بدل میشود بهجای اینکه حقی مشترک باشد.
فضاهای باز با شرایط
فرض بر این است که پارکها و فضاهای باز امتدادی طبیعی برای پیادهروی و تنفسی باشند که حرکت را دور از فشار خیابان ممکن کنند. با کوچک شدن امکان راه رفتن روی پیادهروها، این فضاها امنترین و وسیعترین جایگزین به نظر میرسند، اما آنها نیز به منطق بسته شدن و سازماندهی سختگیرانه، بهویژه پس از غروب، تن میدهند.
فضاهای عمومی بهعنوان مکانهای احتمالی تخلف اداره میشوند و استفاده از آنها مشروط به زمان و مراقبت و رفتار مورد انتظار است. من این را در یکی از شبها تجربه کردم، هنگامی که با دو دوست برای پیادهروی بیرون رفتم و مسافت طولانی را با خودرو تا خیابان ابونواس و کرنیش آن طی کردیم، بهعنوان یکی از فضاهای معدودی که امکان راه رفتن در کنار رود را میدهد، و وقتی رسیدیم آن را بسته یافتیم. از یکی از عناصر امنیتی دلیل را پرسیدیم، پاسخ داد که بسته شدن با هدف جلوگیری از تجمع جوانان و نوشیدن الکل است.
پارک از نظر امنیتی بازتعریف میشود؛ از فضایی عمومی به مکانی که بر اساس تصوری پیشینی از کاربرانش اداره میشود، و پیادهروی به فعالیتی قابل توقف تبدیل میشود. این صحنه منطقی گستردهتر در اداره فضای عمومی را آشکار میکند، جایی که با بدن بهعنوان منبع نگرانی برخورد میشود پیش از آنکه بخشی از شهر باشد.
با تکرار این الگو، گزینهها برای کسی که میخواهد خارج از منطق مصرف پیادهروی کند تنگ میشود، و پارک به فضایی موقت تبدیل میشود که بر اساس ملاحظاتی باز و بسته میشود که به نیاز روزمره به حرکت مربوط نیست، در حالی که خیابان پیادهرویی که بتوان روی آن راه رفت فراهم نمیکند.
خیابان چگونه جایگاه خود را از دست داد؟
خیابانهای بغداد امروز در پاسخ به فشار ترافیکی انباشته بازسازماندهی میشوند، بیش از آنکه بر اساس برنامهریزی بلندمدتی باشد که اولویتها را در فضای شهری بازتوزیع کند.
یکی از مسئولان در شهرداری بغداد توضیح میدهد که شهر «در زمانی طراحی شد که تراکم جمعیتی کم و تعداد خودروها محدود بود»، سپس واقعیت با افزایش جمعیت و مهاجرت داخلی و داشتن بیش از یک خودرو توسط یک خانواده، علاوه بر تقسیم خانههای بزرگ به واحدهای متعدد، تغییر کرد و فشار بر خیابانها را دوچندان کرد.
این تحول نهادهای مربوطه را به تمرکز بر گسترش جادهها و ساخت روگذرها سوق داد. اما گرههای ترافیکی حتی پس از ایجاد تقاطعهای مدرن نیز باقی ماندند و نقاط ازدحام جدیدی در ورودیها و خروجیهای آنها به دلیل نبود درمان جامع برای زیرساخت ترافیکی پیرامونشان ظاهر شد.
همزمان با گفتمان دولتی که روگذرها و جادهها را بهعنوان دستاوردی بزرگ ارائه میکند، کارکرد پیادهرو، که حقی برای شهروند است، عقب نشست و در بسیاری از مناطق به فضایی بهرهبرداریشده تجاری تبدیل شد، تا بدینسان خیابان پیش از هر استفاده دیگری مانند پیادهروی، بهعنوان گذرگاهی برای خودروها بازتعریف شود.
این اختلال به جبهههای رودخانهای و فضاهای سبزی که قرار است تنفسی باز باشند نیز امتداد مییابد.مسئول در شهرداری مسئول ۱۴ شهرداری در پایتخت نسبت به گسترش بینظم پروژههای سرمایهگذاری که این فضاها را تصاحب میکنند هشدار میدهد و توضیح میدهد که اینها «زمین عادی نیستند، بلکه فضایی زیستمحیطی و تنفسی شهریاند که قرار است مکانی برای پیادهروی و نشستن و فعالیتهای عمومی باشند». و هنگامی که به پروژههای بسته یا محدود به قشری خاص تبدیل شوند، شهر بخشی از توازن زیستمحیطی و اجتماعی خود را از دست میدهد و پیادهروی خارج از منطق مصرف کوچک میشود.
این امر با نبود چشمانداز برنامهریزیشده یکپارچهای که شهر را بهعنوان منظومهای از کارکردهای بههمپیوسته اداره کند مرتبط است. مسئول شهر را به خانه تشبیه میکند که کارکرد اول میآید و سپس زیبایی، از نظر حرکت و آسایش و فضاهای استراحت و گردش. اما بغداد عمرانی پراکنده و پروژههایی را شاهد است که ممکن است بهتنهایی خوب باشند، اما بدون هویت یکپارچه یا زبان عمرانی که آنها را گرد هم آورد ظاهر میشوند.
این پراکندگی مستقیماً بر تجربه پیادهروی بازتاب مییابد و خیابان را اسیر راهحلهای جزئی نگه میدارد که بحران آنی یا ظاهر بیرونی را درمان میکنند، بدون بازسازی رابطه شهروند و شهر بهعنوان مکانی که گام به گام زیسته میشود.
شهر ما و شهرهایی که اثر گذاشتند
پدرم برایم از بغداد و ناصریه میگوید بهعنوان دو شهری که زندگیاش را ساختند و در حافظهاش از طریق راه رفتن و شناختن راهها بدون نقشه حاضرند، و همچنان با شهر مانند شاعری با محبوبش رفتار میکند؛ زیباییاش را نوازش میدهد و بر آن سخت میگیرد وقتی اوضاعش بد شود. رابطهای که روزها و راهها و توقف طولانی در جزئیات آن را ساخته، و خیابانهایش اثری عمیق در او گذاشتهاند، تا آنجا که پیادهروی وسیلهای برای فهم و عادت و تعلق شده است.
نسلهایی از بغداد و شهرهای دیگر چنان سخن گفتند که گویی رابطهای عاطفی میان آنها و مکان شکل گرفته بود؛ رابطهای که جزئیات ساده آن را ساخته بود، از خیابانی که با پیادهروی شناخته میشد، تا راهی که امکان توقف میداد، و شهری که بهآرامی کشف میشد. خیابان بخشی از تجربه روزمره بود، در ساختن حافظه شریک بود و حس آشنایی میبخشید، تا آنجا که شهر به فضایی مأنوس و زیسته تبدیل میشد، نه صرفاً مسیری که استفاده میشود.
این رابطه با تغییر کارکرد خیابان و انتقال آن به منطق عبور و سرمایهگذاری و نظارت تغییر کرد، امکانات پیادهروی کوچک شد، پیادهروها آسیب دیدند، پارکها بسته شدند، و فضاهای عمومی بر اساس شرایط زمان و رفتار و هدف بازسازماندهی شدند. و با هر پیادهروی شکسته، هر خیابانی که بدون توجه به عابران پیاده طراحی میشود، و هر فضای عمومیای که بهعنوان منبع احتمالی مزاحمت تلقی میشود، رابطه روزمره مردم و شهرشان فرسوده شد.
منبع: وبسایت جمار



