
در جریان سفری که اخیراً رئیس ستاد کل ارتش پاکستان، ژنرال عاصم منیر، به مصر و اردن و لیبی انجام داد، قرارداد فروش تسلیحات با فرماندهی ارتش ملی لیبی به ارزش نزدیک به ۴ میلیارد دلار منعقد شد.
و پیش از آن، اسلامآباد توافقنامه دفاعی با ریاض امضا کرده بود، همراه با تعمیق شراکت دفاعیاش با کویت، و تلاشها برای گسترش همکاری دفاعی با دوحه، و سرانجام امضای پیمان «مکه مکرمه» برای دفاع مشترک با ریاض و آنکارا. اما این امر در شرایطی رخ میدهد که پاکستان از پایگاه اقتصادیای که نقش امنیتی جدیدش در منطقه را پشتیبانی کند، بیبهره است. این کشور از شکنندگی اقتصادی و اتکای بیشازحد به حمایت مالی خلیج [فارس] رنج میبرد. پس چه کسی به چه کسی نیاز دارد؟
«این چیزی است که من دارم در برابر آنچه تو میخواهی؟»
اسلامآباد میبیند که بهبود اقتصادی جدی از خلیج [فارس] میگذرد، و از طریق سرمایهگذاریهای بزرگ و تحولآفرین، نه کمک مالی کوتاهمدت. زیرا شراکتهای امنیتی با خلیج [فارس] ممکن است سرمایهگذاریهای بزرگ را جذب کند، به گزارش سایت «ذا کریدل». بنابراین، توافقهای پاکستان صرفاً معاملات دفاعی یا تسلیحاتی به نظر نمیرسند، بلکه در چارچوب تلاش برای گسترش بازارهای صنایع دفاعیاش و بهکارگیری آنها بهعنوان ابزاری اقتصادی و نفوذ همزمان قرار میگیرند.
در حالی که مؤسسه بینالمللی مطالعات ایران «رصانه» معتقد است که اسلامآباد در حال مقابله با پیامدهای احتمالی منازعات منطقهای است؛ مانند تلاش برای تغییر ساختار امنیتی خاورمیانه به نفع اسرائیل، و حفظ منافع اقتصادی گستردهاش با کشورهای خلیج [فارس]، از جمله امنیت میلیونها کارگر پاکستانی مقیم خلیج و تداوم جریان کمکهای مادی، در کنار جایگاهیابی بینالمللی و رزرو نقشی برای بهرهبرداری از تحولات بینالمللی کنونی، و خنثیسازی خطرهای رقابت میان آمریکا و چین.
پاکستان نقش «پرعضله اما فلجپا» را بازی میکند؛ زیرا از زرادخانه نظامی عظیم و صنایع دفاعی و شراکتهای امنیتیاش برای نجات اقتصاد فرسودهاش بهره میگیرد، از طریق فروش سلاح و تجربه به کشورهای منطقه، در برابر تأمین سپردههای مالی و سرمایهگذاریهای عظیم و نفت یارانهای که از فروپاشیاش جلوگیری کند.
به گفته غدی قندیل، پژوهشگر دکتری متخصص امور آسیایی پاکستان با وجود برخورداری از توانمندیهای نظامی مهم و پایگاهی از صنایع دفاعی، پاکستان از پایگاه اقتصادیای بیبهره است که به آن اجازه دهد نقش منطقهای گستردهای را بهطور مستقل تأمین مالی کند. زیرا اسلامآباد همچنان با بارهای بدهی و نیاز به تأمین مالی خارجی و تجدید سپردههای دوجانبه روبهروست.
و بنابراین، درگیری منطقهای آن را ملاحظات راهبردی اساسی به حرکت درمیآورد، اما فشارهای اقتصادی انگیزههایش را تقویت میکند و شراکتهای خلیجی را به وسیلهای برای حمایت از ثبات مالی و جذب سرمایهگذاری، در کنار دستیابی به دستاوردهای امنیتی و سیاسی، تبدیل میکند.
قندیل در گفتوگو با «رصیف ۲۲» میافزاید: «پاکستان به گسترش صادرات دفاعی، تقویت تولید داخلی، و جذب سرمایهگذاریها و شراکتهای تولیدی، شامل انتقال فناوری و آموزش و نگهداری و تولید مشترک، روی آورده است. و نزدیکی آن به عربستان و ترکیه ممکن است فرصتهایی برای تبدیل توانمندیهای نظامی به بازده اقتصادی و ارز خارجی و فرصتهای شغلی فراهم کند. اما موفقیت این گرایش به تبدیل تفاهمهای سیاسی به قراردادهای تولید و صادرات واقعی، و به توانایی صنایع دفاعی در دستیابی به ارزش افزوده محلی فراتر از هزینههای توسعه و بهرهبرداری بستگی دارد.»
اقتصاد، اهرم سیاست
در ژوئیه ۲۰۲۵، بانک جهانی طبقهبندی پاکستان را از منطقه جنوب آسیا به گروه «منا» (خاورمیانه و شمال آفریقا و افغانستان و پاکستان) منتقل کرد؛ نتیجه گرایشهای اقتصادی و دیپلماتیک و روابط و پیوندهای فزایندهاش با کشورهای خلیج [فارس]. زیرا طبقهبندی بانک بر معیارهای ساختاری مرتبط با نظارت و تأمین مالی استوار است.
در حالی که مرکز حمورابی برای پژوهش و مطالعات راهبردی اشاره میکند که بحرانهای ساختاری مزمن اقتصادی پاکستان، کسری در تراز تجاری، کاهش جریان سرمایهگذاری خارجی مستقیم، و کاهش شدید ذخایر ارز خارجی، همراه با افت ارزش پول ملی، افزایش حجم بدهیهای خارجی و کسری مستمر در تراز پرداختها پدید آورده است.
و سرانجام، بحران آن در نتیجه جنگ آمریکا-ایران وخیمتر شد، امری که حمایت خلیج [فارس] را به عاملی مهم تبدیل کرد که اسلامآباد بر تداوم آن حریص است، زیرا ستون ثبات اقتصادی و سیاسی پاکستان است.
به گزارش سایت «اقتصاد پاکستان و خلیج» کشورهای خلیج [فارس] مقصد اصلی نیروی کار پاکستانیاند؛ بیش از ۱۴ میلیون کارگر پاکستانی ثبتشده از سال ۱۹۷۱ پذیرفتهاند. و حوالههای مالی آنها منبعی حیاتی از ارز خارجی برای اقتصاد فرسوده پاکستان است. همچنین به حفظ تراز پرداختها و حمایت از معیشت میلیونها نفر در داخل کمک میکند.
و در سال ۲۰۲۵، پاکستان حوالههای مالی ۳۸.۳ میلیارد دلاری دریافت کرد که ۲۰.۹ میلیارد آن از کشورهای خلیج [فارس] بود، از جمله ۱۷.۲ میلیارد دلار تنها از عربستان و امارات.
عربستان ۲.۲۶ میلیون پاکستانی را در خاک خود پذیرفته است، و اسلامآباد به ریاض برای حمایت از برنامه هستهایاش که بازدارندگی در برابر هند را به آن بازگرداند، مدیون است. در حالی که سپردههای خلیج [فارس] اقتصاد پاکستان را از فروپاشی نجات میدهد و اعتبار آن را در برابر نهادهای بینالمللی حفظ میکند، به گزارش رصانه در کنار سهم تسهیلات نفتی استثنایی خلیج [فارس] (قیمت یارانهای و پرداخت مدتدار) در کاهش فشار بر بودجه عمومی پاکستان، که ۸۵٪ نیازهای نفتی خود را وارد میکند، بیشتر آن از خلیج [فارس].
و اسلامآباد همچنان بر کمکهای خلیج [فارس] و سپردههایی که کشورهای خلیج در پاکستان میگذارند زنده است، علاوه بر دریافت مشتقات با قیمتهای ویژه از همه کشورهای خلیج [فارس]، به گفته مصطفی شلش، پژوهشگر مرکز مطالعات عربی-اوراسیایی و کارشناس امور آسیایی، با اشاره به اینکه حتی اگر روابط ویژهاش با عربستان نادیده گرفته شود، رابطهاش با قطر نیز عالی است، به دلیل محافظهکاری دوحه در تعامل و برخورد با هند.
خلیج [فارس] ریه اقتصاد پاکستان است، نه فقط از طریق سپردهها، بلکه با در آغوش کشیدن میلیونها کارگر که سالانه میلیاردها دلار تزریق میکنند، امری که ثبات اسلامآباد را به گرایشهایش گره میزند.
شلش ادامه میدهد که پاکستان بازیکن ورزشی پرعضله است، اما فلجپا؛ ارتش بسیار قوی دارد که قادر به انتشار نظامی و بهطور مؤثر است، اما اقتصادش فلج است. همچنین نمیتوان ادعا کرد که بخش نظامی یا تولید صنعتی بزرگی دارد که قادر به حمایت از اقتصاد باشد. قراردادی با سودان داشت که لغو شد، و قرار بود از ریاض تأمین مالی شود. و سخنانی درباره برخی معاملات با شرق لیبی یا سومالی وجود دارد، اما هیچ نوع پیشرفتی در آن نبوده است. «درست است که پاکستان تولید نظامی مشترک با چین دارد، بهویژه در حوزه هواپیما، اما نمیتوان گفت که این امر تفاوتی در اقتصاد ایجاد میکند»
حمایت خلیج [فارس] بهعنوان نقطه قوت و ضعف
صادرات نفت یارانهای عربستان یکچهارم نیازهای پاکستان را پوشش میدهد، به گزارش سایت «احاطه خاورمیانه». در کنار آن، ریاض نفت یک سال کامل را با تأخیر در پرداخت و ادامه اجازه اعتبار به اسلامآباد ارائه کرد. علاوه بر حمایت مالی بیش از ۲۲ میلیارد دلار بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲. و صندوق توسعه عربستان (SFD) به نوبه خود فرآوردههای نفتی به ارزش ۵.۴ میلیارد دلار آمریکایی بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ به پاکستان ارائه کرد.
به گزارش سایت «اقتصاد پاکستان و خلیج» همچنین دو کشور به پروژه ساخت پالایشگاه نفت در بندر گوادر پاکستان به ارزش ۱۴ میلیارد دلار علاقه نشان دادند، با ظرفیت پالایش بین ۳۵۰ تا ۴۵۰ هزار بشکه در روز، که توان پالایشی پاکستان را تقویت میکند، همراه با ایجاد هزاران شغل و کاهش وابستگی به سوخت وارداتی، و اشاره میکند که تجارت دوجانبه میان آن دو به ۵.۷ میلیارد دلار رسیده است، با وعدههای سرمایهگذاری سعودی بیش از ۲۰ میلیارد دلار، و شامل بخشهای پالایش نفت، انرژی تجدیدپذیر، معدن و مسکن است.
امارات نیز به نوبه خود از برجستهترین سرمایهگذاران در پاکستان است با ارزشی بیش از ۱۰ میلیارد دلار، همراه با حمایتش از ثبات اقتصاد پاکستان از طریق سپردهها، و سرمایهگذاریهای بزرگ بخش خصوصی، علاوه بر میزبانی از دو میلیون کارگر پاکستانی. همچنین رابطه دو کشور به شراکتی راهبردی و گسترده تحول یافت، تا آنجا که امارات سومین شریک تجاری بزرگ پاکستان شد با تبادل تجاری بیش از ۱۰.۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴
با این حال، در سایه موضع کمرنگ در قبال حملات ایرانی به خاکش در جنگ آمریکا-ایران، امارات از پاکستان خواست وامهای ۳.۵ میلیارد دلاری را بازپرداخت کند. امری که سایتهای خبری آن را نشانه ناخشنودی امارات از موضع محافظهکارانه پاکستان و تنش در رابطه دو کشور تفسیر کردند. اما این تفسیرها با واقعیتهای اعلامشده یا مواضع رسمی همخوان نیست، به گزارش شورای خاورمیانه. زیرا آن سه میلیارد اماراتی در بانک مرکزی پاکستان در سال ۲۰۱۸ سپرده شده و مدتهاست سررسید شده است، و مهلت آن چند بار تمدید شد، پیش از آنکه دو کشور به توافقی برای بازپرداخت نهایی در ژانویه ۲۰۲۶ برسند.
در چنین فضایی، توان اسلامآباد برای مانور همچنان وجود دارد، اما به درهمتنیدگی تعهدات امنیتی و اعتبارات مالی مقید است. تعمیق همکاری دفاعی با عربستان یا دیگر کشورهای خلیج [فارس] ممکن است جایگاه پاکستان را بالا ببرد، اما ممکن است تصویرش را بهعنوان میانجی مستقل نزد ایران تضعیف کند، به گفته قندیل، بهویژه اگر همکاری از بازدارندگی و حفاظت از تأسیسات به مشارکت در عملیات تهاجمی منتقل شود. همچنین وابستگیاش به تأمین مالی خلیج [فارس] آن را بیشتر تحت تأثیر تفاوت اولویتهای کشورهای کمککننده قرار میدهد، که ممکن است هزینه اتخاذ مواضع مستقل در بحرانهای منطقهای را بالا ببرد.
دریانوردی در سیاست و امنیت در خدمت اقتصاد
درگیری پاکستان با درهمتنیدگی ملاحظات امنیت ملی و جاهطلبی راهبردی و منافع اقتصادی مرتبط است، قندیل میافزاید، زیرا اسلامآباد در پی تقویت شراکت دفاعیاش با عربستان و ترکیه، گسترش نفوذ منطقهایاش، و بهکارگیری توانمندیهای نظامی و تجربههای عملیاتیاش در ترتیبات امنیت منطقهای است. همچنین این گرایش با اهمیت خلیج [فارس] برای امنیت انرژی پاکستان، و با تلاش اسلامآباد برای تثبیت جایگاهش بهعنوان شریکی امنیتی و دیپلماتیک که قادر به تأثیرگذاری بر توازنهای منطقهای است، مرتبط است. او احتمال میدهد که پاکستان در آینده بکوشد دستاوردهای شراکتهای دفاعیاش را بیشینه کند، صادرات نظامیاش را گسترش دهد، و سرمایهگذاریهای خلیج [فارس] را جذب کند، در حالی که از درگیر شدن در رویاروییهای آشکار که روابطش با ایران یا ثبات اقتصادیاش را تهدید میکند پرهیز کند. و تواناییاش برای حفظ حاشیه مانور همچنان به تنوع بخشیدن به منابع تأمین مالی، کنترل تعهدات نظامی، و تبدیل همکاری دفاعی به بازده اقتصادی ملموس بستگی دارد.
اسلامآباد رقص دیپلماتیک پیچیدهای را بر ریسمانهای تناقضهای منطقهای اجرا میکند؛ اتحاد دفاعیاش با عربستان را عمیقتر میکند و همزمان سرزمینش را بهعنوان تنفسی تجاری برای ایران محاصرهشده میگشاید، و میکوشد حداکثر دستاورد اقتصادی را از همه برداشت کند بدون آنکه در رویاروییهای مستقیم گرفتار شود.
بر اساس آنچه گذشت، پاکستان در سایه تنشهای منطقهای فزاینده میکوشد تحرکات دیپلماتیکش را تقویت و به دستاوردهای اقتصادی ملموس ترجمه کند تا اهمیت راهبردیاش را تثبیت کند، به گزارش مرکز حمورابی. در کنار تقویت پیوندهای تجاری و سرمایهگذاری با کشورهای خلیج [فارس] برای جذب تأمین مالی و سپردهها جهت حمایت از ثباتش، اسلامآباد اخیراً امکان واردات نفت و گاز یارانهای از ایران را در صورت کاهش محدودیتهای مربوط به تحریمها بررسی میکند، امری که میتواند به کاهش هزینههای انرژی پاکستان کمک کند.
در این بافت، رصانه اشاره میکند که مرزهای پاکستان به ریه اقتصاد ایران محاصرهشده تبدیل شده است؛ زیرا برآوردها نشان میدهد که اسلامآباد نقش امارات را بهعنوان مقصد تجارت خارجی ایران در سایه تحریم و محاصره خواهد گرفت. و وزارت تجارت پاکستان تصمیمی صادر کرد که عبور کالاهای آمده از چین و مناطق اوراسیا را از خاک پاکستان تا ایران اجازه میدهد، امری که دور زدن محاصره آمریکا علیه ایران است. همچنین پاکستان میکوشد همکاری اقتصادیاش را به ترکیه گسترش دهد؛ زیرا اخیراً محمد جنید انور چودری، وزیر امور دریایی پاکستان، و عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه، دیدار و بر تقویت همکاری در توسعه زیرساخت دریایی و نظامهای حملونقل مدرن توافق کردند، با هدف تسهیل تجارت و بهبود پیوندهای منطقهای و حمایت از رشد اقتصادی بلندمدت.
به گزارش مرکز «پیشرفت» برای سیاستها، اسلامآباد در حال بازشکلدهی هویت خود بهعنوان بازیگری منطقهای است که قادر به مدیریت روابطش با قدرتهای متفاوت و رقیب است و روابط اقتصادی و دفاعیاش را برای تقویت تصویرش بهعنوان دولتی مسئول و توانمند در میانجیگری به کار میگیرد، بهگونهای که آن را بازیگری قادر به مانور میان محورهای مختلف میسازد و از ابزارهای اقتصادی و دفاعی و دیپلماتیکش برای دستیابی به نفوذی فعال و تدریجی در خاورمیانه بهره میبرد. در این میان، عربستان ستون اساسی در توازنهای منطقهای پاکستان باقی میماند.
علاوه بر این، پاکستان شروع به تشدید نقش منطقهای خود در تلاشی برای برقراری توازن در برابر حضور گسترده هند در منطقه کرده است؛ زیرا هند به اسرائیل نزدیک شد و روابطی فعال و بسیار راهبردی با آن توسعه داد، امری که اسلامآباد را به آغاز ارائه خدمات راهبردی در منطقه سوق داد. و کشورهای عربی به نزدیکی هند-اسرائیل-یونان بهعنوان یک محور مینگرند و در نتیجه نیازشان به توازن قوا، «پیمان مکه مکرمه» برای دفاع مشترک میان عربستان و پاکستان و ترکیه معادل راهبردی اسرائیل و هند بود. او اشاره میکند که کشورهایی به اندازه یونان وجود دارند که روابط عالی با خلیج [فارس] دارند، اما به هند نزدیک خواهند بود. امری که پاکستان را به گسترش چشمگیر روابطش با طرف لیبی سوق داد. «در پایان، بازی راهبردی و محورهایی در منطقه است که پاکستان در آنها بهشکلی بسیار چشمگیر ظاهر شده است»،
منبع: رصیف ۲۲



