چگونه پلتفرم‌های عربی روایتِ فروپاشیِ نظامِ ایران را به خوانندگانشان منتقل کردند؟

در دوران بحران‌ها و جنگ‌ها، تنها واقعیت‌ها نیستند که مسیرِ رویدادها را می‌سازند؛ بلکه شیوه‌ی روایتِ آن‌ها نیز نقشی سازنده دارد. از همین‌رو، این سلسله گزارش‌های تحلیلیِ مبتنی‌بر داده، ثمره‌ی همکاریِ «مجتمع التحقق العربی» با ابتکارِ پژوهشیِ مستقلِ «أنماط» است، برای رصدِ روایت‌های رقیب درباره‌ی جنگِ مرتبط با ایران در رسانه‌های دیجیتال.
این سلسله شامل شش گزارش خبری است که بر پایه‌ی پایگاه‌داده‌ای ساخته شده که تیمِ «أنماط» از پنج پلتفرمِ دیجیتالِ پرمخاطب -بی‌بی‌سی عربی، روسیا الیوم، الجزیره، اسکای‌نیوز عربیه، و العربیه- طیِ بازه‌ی ۲۸ فوریه تا ۶ مارس(۹ اسفند تا ۱۵ اسفند)، با استفاده از کتابخانه‌های متن‌بازِ زبانِ پایتون گردآوری کرده است.

این تحلیل بر روشِ «قواعد ارتباطی» (ARM) استوار بود، برای بررسیِ عناوین و متون، رصدِ ترکیب‌های زبانیِ تکرارشونده، و استخراجِ الگوهای غالب با شاخص‌های آماری‌ای که میزانِ حضورِ آن‌ها را در مجموع، در طولِ زمان، و به تفکیکِ هر پلتفرم روشن می‌کند. بر پایه‌ی این داده‌ها، تیمِ سردبیری به بازبینی و خوانشِ خبریِ نتایج پرداخت تا کوالیسِ پوشش، و تأثیرِ مواضعِ سیاسی بر زبان و عناوین را دریابد؛ در تلاشی برای ارائه‌ی خوانشی عمیق‌تر از صحنه‌ی رسانه‌ای و چگونگیِ شکل‌گیریِ خبر.

در این گزارش، بررسی می‌کنیم که پنج پلتفرمِ خبریِ عربی چگونه سناریوهای آینده‌ی نظامِ ایران را در پوششِ خود از جنگِ مرتبط با ایران بازتاب دادند؛ بر پایه‌ی تحلیلِ ۱۵۷۵ ماده‌ی خبری که میانِ ۲۵ فوریه و ۶ مارسِ ۲۰۲۶ منتشر شده‌اند. این تحلیل تفاوتی آشکار میانِ پلتفرم‌ها در برجسته‌سازیِ موضوعاتی چون انتقالِ قدرت، تغییرِ نظام، و دوره‌ی پس از رهبر سید شهید علی خامنه‌ای نشان می‌دهد؛ با این نکته که این واژگان در متونِ خبری حضورِ بیشتری نسبت به عناوین داشتند.

داده‌های کمیِ استخراج‌شده از پوششِ رسانه‌ای نشان می‌دهد حجمِ تولیدِ خبری به‌طورِ برابر میانِ پنج پلتفرم توزیع نشده است؛ پلتفرمِ «RT عربی» با سهمی برابرِ ۴۸ درصدِ کلِ پوشش (معادلِ ۷۵۷ مقاله) در صدرِ صحنه قرار گرفت، پس از آن «العربیه» با ۲۵ درصد (۳۹۳ مقاله)، سپس «اسکای‌نیوز عربیه» با ۱۲.۶ درصد (۱۹۹ مقاله). در مقابل، «بی‌بی‌سی عربی» با ۹ درصد (۱۴۳ مقاله) منتشر کرد، در حالی‌که «الجزیره» با تنها ۸۳ مقاله (۵.۳ درصد) در رده‌ی آخر قرار گرفت.

به لحاظِ زمانی، پوشش سه مرحله‌ی اصلی را طی کرد. در بازه‌ی پیش از حمله (۲۵ تا ۲۷ فوریه)، آرامشی نسبی با میانگینِ ۵۷ مقاله در روز حاکم بود. با فرارسیدنِ روزِ رویداد در ۲۸ فوریه، این عدد دو برابر شد و به ۱۲۱ مقاله رسید؛ نشانه‌ی آغازِ مرحله‌ی تشدید. با این حال، اوجِ واقعیِ پوشش در خودِ روزِ حمله نبود، بلکه در ۶ مارس رقم خورد، زمانی که شمارِ موادِ منتشرشده در یک روز به ۴۰۴ مقاله رسید.

هرچند تراکمِ پوشش در روزهای بعدی به اوج خود رسید، برخی از واژگانِ مرتبط با آینده‌ی نظامِ ایران از همان مراحلِ نخستینِ بحران در پوشش‌ها ظاهر شده بودند. با این حال، حضورِ این واژگان میانِ عناوین و متون یکسان نبود؛ امری که این پرسش را پیش می‌کشد که پلتفرم‌های عربی چگونه به موضوعاتی چون تغییرِ نظام، انتقالِ قدرت، و آینده‌ی سیاسیِ ایران در طولِ دوره‌ی موردِ بررسی پرداخته‌اند.

این گزارش بر تحلیلِ ۱۵۷۵ ماده‌ی خبری، با استفاده از ابزارهای تحلیلِ داده و قواعدِ ارتباطِ آماری، استوار است؛ با هدفِ پاسخ به پرسشی محوری درباره‌ی پوششِ پنج پلتفرمِ عربی از جنگ علیه ایران: آیا پلتفرم‌های عربی، در نتیجه‌ی ضربه‌ی نخست، روایتِ «فروپاشیِ نظام» را پذیرفتند؟ و پلتفرم‌ها این روایت را چگونه به خوانندگانشان منتقل کردند؟ نتیجه این بود که پلتفرم‌های عربی بی‌طرفیِ عناوینِ خود را حفظ کردند، در برابرِ انتقالِ سخن از «فروپاشیِ نظام» و «آینده‌ی ایران پس از شهید خامنه‌ای» در درونِ متون.

چه زمانی واژگانِ تغییرِ سیاسی در عناوینِ پلتفرم‌های عربی حضور یافتند؟

پیش از حمله‌ی آمریکایی-اسرائیلی به ایران در ۲۸ فوریه، واژگانِ مرتبط با گروهِ «تغییرِ نظام» تنها در سه ماده -نزدیک به ۲ درصدِ کلِ عناوینِ منتشرشده در آن بازه، در نمونه‌ی موردِ بررسی- در عناوینِ پلتفرم‌های عربی ظاهر شدند.

این سه عنوان در بافتی تحلیلی یا هشداردهنده مطرح شدند؛ واژگانِ «تغییرِ نظام» در دو عنوان که پلتفرمِ «روسیا الیوم عربی» منتشر کرده بود، در قالبی هشداردهنده ظاهر شد، در حالی‌که در یک عنوانِ منتشرشده در «بی‌بی‌سی عربی» آمد؛ در قالبِ ماده‌ای تحلیلی که محتوایی منتشرشده در روزنامه‌ی آمریکاییِ «واشنگتن پست» را نقل می‌کرد.

اما در روزِ حمله، یعنی ۲۸ فوریه، حضورِ این واژگان تغییرِ محسوسی نکرد؛ تنها در سه عنوان -معادلِ نزدیک به ۲.۵ درصدِ کلِ موادِ منتشرشده در آن روز در نمونه- ظاهر شدند.

توزیعِ این مواد با آنچه پیش از حمله ثبت شده بود همخوانی داشت؛ «بی‌بی‌سی عربی» ماده‌ای منتشر کرد با عنوانی دارای ماهیتِ تعریفی یا تاریخی درباره‌ی رهبرِ عالیِ ایران، «علی خامنه‌ای»، در حالی‌که «روسیا الیوم عربی» دو ماده منتشر کرد: یکی درباره‌ی نام‌های افرادی که اسرائیل مدعی بود آن‌ها را هدف قرار داده، و دیگری که تکذیبِ ایران از ترورِ « شهید سید علی خامنه‌ای» را نقل می‌کرد.

منبع: مواطن