فاطمه رجبی از پشتبام خانهاش در محلهی سلایمه در شهر کهنهی الخلیل، که مستقیم مشرف بر حرم ابراهیمی است، تغییراتی را که در مکان و پیرامون آن رخ میدهد زیر نظر دارد؛ چرا که از اکتبر ۲۰۲۳، مقامات اسرائیلی تدابیر نظامی خود را در منطقه تشدید کردهاند، همزمان با تغییراتی درون و پیرامون حرم و محدودیتهای فزاینده بر دسترسی فلسطینیان به آن. رجبی به «مواطن» میگوید که برگزاری نماز در حرم اکنون منوط به تصمیم سربازانی شده که هر بار گروههای سنی و جنسیتِ مجاز به ورود را تعیین میکنند.
او توضیح میدهد که نزدیکی خانهاش به حرم بهمعنای آسانی دسترسی به آن نیست؛ زیرا زنان در ورودیها با بازرسیای روبهرو میشوند که آن را «تحقیرآمیز» توصیف میکند، و گاه این وضعیت به حملهی فیزیکی نیز میانجامد. او آخرین بازدیدش از حرم در نماز عید قربان را به یاد میآورد و میگوید: «آخرین بار خواهرم با قنداق تفنگ یکی از سربازان مورد ضربوشتم قرار گرفت، و این تنها حادثه نبود». به گفتهی رجبی، نیروهای اشغالگر همچنین در بسیاری از مواقع راههای منتهی به حرم را میبندند، که ساکنان را وادار میکند برای رسیدن به خانههایشان یا ترک آن، مسیرهای طولانیتری را طی کنند.
تغییراتی که حرم را بازآرایی میکنند
«اسحاق قفیشه» از نزدیک آنچه را درون حرم ابراهیمی و پیرامون آن رخ میدهد پی میگیرد، و بهعنوان یکی از ساکنان منطقه، هر روز به نماز در آن مواظبت میکند، و از اجازهی مقامات اشغالگر برای ورود افراد بالای شصت سال در بیشتر روزها بهره میبرد. او به «مواطن» میگوید که حضور مداومش او را قادر ساخته تا تغییراتی را که بهتدریج در این دورهی اخیر بر این مکان رخ داده، مشاهده کند. قفیشه اشاره میکند که پرچمهای اسرائیلی که پیشتر تنها در اعیاد یهودی برافراشته میشدند، اکنون بهطور دائمی بر فراز حرم در اهتزازند، همزمان با افزایش شمار موانع نظامی بر ورودیهای منتهی به آن و بستن دائمیِ برخی از آنها، از جمله دروازهی ابوالریش.
به گفتهی او، مقامات اسرائیلی دکانها و بقالیهای پیرامون حرم را نیز بستهاند، و اجازهی بازگشایی تنها یک مغازه را پس از مدتی طولانی از تعطیلی دادهاند. تغییرات به درون حرم و ورودیهای آن نیز کشیده شده است؛ او به سقفگذاری صحن روباز و نصب دو ستارهی داوود روشن بر ورودیهای آن اشاره میکند، و این اقدامات را تثبیت فزایندهی سرشت یهودی مکان میداند. قفیشه همچنین از تصرف مقامات اشغالگر بر «زاویهی اشراف» سخن میگوید، که در کنار ورودی اصلی حرم ابراهیمی قرار دارد و متعلق به خانوادهی شریف خلیلی است و مساحتی نزدیک به ۲۰۰ متر مربع دارد. او توضیح میدهد که مقامات اسرائیلی در این مکان کارهای مرمت و کفسازی انجام داده و امکانات بهداشتی به آن افزودهاند، پیش از آنکه آن را به مکانی برای برگزاری جشنها و آیینهای دینی یهودی بدل کنند، و به روایت او، همچنین دکانی متعلق به خانوادهی زعتری در محل مجاور را تصرف کرده و به ورودی دومِ زاویه تبدیل کردهاند.
از سوی دیگر، معتز ابوسنینه، مدیر حرم ابراهیمی، میگوید مقامات اشغالگر از بیستم ژوئن کارهای عمرانی و تعمیراتی درون حرم را آغاز کردند، بدون آنکه ماهیت آن را در ابتدا روشن کنند، اما ابعاد این طرح پس از برداشتن سایبانی که مقامات اسرائیلی در سال ۱۹۸۵ در بخش تحت کنترل خود برپا کرده بودند، آشکار شد. او اشاره میکند که طرح تازه عبارت است از سقفگذاری صحن روباز به مساحت نزدیک به ۲۸۸ متر مربع، در پاسخ به شکایت شهرکنشینان از قرارگرفتن در معرض آفتاب و باران هنگام برگزاری نمازهایشان. ابوسنینه بر این باور است که سقفگذاری صحن، تغییری بنیادین در ساختار تاریخی، معماری و دینی حرم است، و آن را در زمرهی سلسلهای از تغییراتی میداند که پس از کشتار حرم ابراهیمی در سال ۱۹۹۴ آغاز شد. او میگوید مقامات اسرائیلی طی سه دههی گذشته کوشیدهاند سلطهی خود را درون حرم گسترش دهند و در ساختار و کاربری آن تغییراتی پدید آورند، و اقدامات اخیر را ادامهی همین روند میداند.
از اکتبر ۲۰۲۳، مقامات اسرائیلی تدابیر نظامی خود را در منطقه تشدید کردهاند، همزمان با تغییراتی درون و پیرامون حرم و محدودیتهای فزاینده بر دسترسی فلسطینیان به آن. این اقدامات به تغییرات عمرانی محدود نمانده، بلکه به برگزاری شعائر اسلامی و ادارهی حرم نیز کشیده شده است؛ چرا که مقامات اسرائیلی از بیستویکم ژوئن، پخش اذان را برای بیش از ۳۷ روز پیاپی ممنوع کردهاند، اقدامی که ابوسنینه آن را «سابقهای خطرناک» میخواند که به سرشت اسلامی مکان آسیب میرساند. او میافزاید که شماری از خادمان حرم با احکام اخراج و بازجویی روبهرو شدهاند، افزون بر آزارهای پیوستهای که هنگام انجام کارشان تحمل میکنند. او همچنین به تداوم یورش شهرکنشینان به حرم اشاره میکند، همزمان با برگزاری جشنها و نمازها و آیینهای تلمودی در راهروهای آن زیر حمایت نیروهای اسرائیلی. به باور او، مجموع این اقدامات با هدف گسترش سلطهی اسرائیل بر آنچه از حرم باقی مانده صورت میگیرد، پس از آنکه حدود ۶۳ درصد از مساحت آن در پی کشتار سال ۱۹۹۴ زیر سلطهی اسرائیل درآمده است.
سه دهه تقلیل سلطهی فلسطینی
دگرگونیهای کنونی در حرم ابراهیمی با جنگی که در اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد شروع نمیشود؛ چرا که ترتیباتی که بر حرم و پیرامون آن حاکم است، در بخشی اساسی به دههی نود سدهی گذشته بازمیگردد؛ پس از کشتار حرم ابراهیمی، کمیتهای اسرائیلی که پس از این کشتار تشکیل شد، تقسیم حرم را به بهانهی جدایی میان مسلمانان و یهودیان تصویب کرد. بر پایهی این تقسیم، مصلای اسحاقی و مصلای جاولیه به مسلمانان اختصاص یافت، در حالی که صحن داخلی و تالارهای ابراهیمی و یعقوبی و یوسفی برای نماز یهودیان زیر حمایت نظامی شدید اسرائیلی اختصاص یافت. سازمان آزادیبخش فلسطین و اسرائیل، در چارچوب ترتیبات توافق اسلو در سال ۱۹۹۷، پروتکل بازآرایی نیروها در الخلیل را امضا کردند تا استقرار نیروهای اسرائیلی در شهر را سامان دهند، و بر پایهی آن، شهر به دو منطقه تقسیم شد: «H1» زیر ولایت تشکیلات خودگردان فلسطینی، و «H2» زیر سلطهی اسرائیل، که حرم ابراهیمی و بخشهایی از شهر کهنه را در بر میگیرد.
تغییرات میدانی اخیر همزمان با دگرگونیهایی در مدیریت و برنامهریزی حرم رخ داد، و شهرداری الخلیل، وزارت اوقاف و امور دینی، وزارت گردشگری و آثار باستانی، و کمیتهی بازسازی الخلیل، دادخواستی به دیوان عالی اسرائیل تسلیم کردند و به تصمیم سلب اختیارات برنامهریزی و مدیریت حرم از نهادهای فلسطینی و انتقال آن به نهاد موسوم به «کمیتهی تنظیم و صدور مجوز» وابسته به ادارهی مدنی اسرائیل اعتراض کردند. اما دیوان عالی اسرائیل این دادخواست را رد کرد؛ و بدینسان اختیارات مورد اعتراض همچنان در دست نهاد اسرائیلی باقی ماند.
اسحاق قفیشه در یکی از محلههای پیرامون حرم ابراهیمی زندگی میکند؛ جایی که محدودیتهای تحمیلشده بر تردد از اکتبر ۲۰۲۳ به بخشی از جزئیات زندگی روزمرهاش بدل شده است. او میگوید ساکنان محلههای سهل و سلایمه و جابر بیش از پیش از سایر بخشهای شهر منزوی شدهاند، و وضعیتشان را چنین توصیف میکند: «ما ساکنان محلههای سهل و سلایمه و جابر از دنیای بیرون بریده شدهایم». به گفتهی او، مقامات اشغالگر خیابانی را که محلهی سهل را به حرم متصل میکند با موانع فلزی ثابت به مسیرهای جداگانه تقسیم کردهاند، و فضایی تنگ برای عبور فلسطینیان در برابر فضایی گستردهتر که شهرکنشینان از آن استفاده میکنند، اختصاص دادهاند.
شهری که میدان زندگی در آن تنگ میشود
پیامدهای اقدامات تحمیلشده در پیرامون حرم ابراهیمی تنها به دسترسی به آن و برگزاری نماز در درونش محدود نمیماند؛ بلکه به زندگی روزمره در شهر کهنه و تردد ساکنان و بازدیدکنندگانش نیز کشیده میشود. بدر داعور مغازهای برای صنایع دستی شرقی در بازار تجاری شهر کهنه اداره میکند، و در آن سفال، گلدوزی و صنایع چوبی مرتبط با شهر الخلیل میفروشد. او به «مواطن» میگوید که این منطقه طی هفتههای اخیر تغییراتی گسترده را از سر گذرانده که مستقیماً بر تردد بازدیدکنندگان و فعالیت تجاری بازتاب یافته است. داعور از افزایش شمار دروازههای الکترونیکی و موانع در ورودیهای شهر و حرم سخن میگوید، افزون بر حضور مسلح شهرکنشینان که به گفتهی او آزادانه در منطقه گشت میزنند. او همچنین به تسلط سربازان اسرائیلی بر سه خانه اشاره میکند، و توضیح میدهد که یکی از آنها محل نزاع مالکیت است و رأی قضایی به سود مالکش صادر شده، اما نیروها همچنان بر پشتبام خانهها باقی مانده و نقاط نظامی در آنها برپا کردهاند. او بر این باور است که انباشت این اقدامات بازدیدکننده را چنان به احساس واداشته که گویی وارد «قفسی بسته» میشود، به تعبیر خودش؛ که این وضعیت بر شمار نمازگزاران، بازدیدکنندگان و گردشگران و بر جنبش تجاری در شهر کهنه بازتاب یافته است.
او میافزاید که مقامات اشغالگر ساختمان شهرداری قدیم الخلیل را که در ورودی اصلی شهر واقع است تصرف کرده و به پایگاهی نظامی بدل کردهاند. او این ساختمان را یکی از نشانههای حضور فلسطینی در منطقه میداند، و بر این باور است که تبدیل آن به تأسیساتی نظامی، بر تغییراتی که در چشمانداز عمرانی و بصری پیرامون حرم رخ داده افزوده است. پیامدهای این محدودیتها به تردد بازدیدکنندگان و فعالیت تجاری محدود نمیماند؛ داعور میگوید نزدیک به ۱۴ خانواده، از جمله بیماران و سالمندان، شهر کهنه را ترک کرده و به مناطق دیگر نقل مکان کردهاند، بهسبب محدودیتهای شدید بر تردد. او همچنین اشاره میکند که نیروهای اشغالگر در بسیاری از مواقع مانع ورود آمبولانس میشوند، و محدودیتهایی بر جابهجایی ساکنان تحمیل میکنند که گاه مانع ترک منطقه توسط آنان یا بازگشتشان به خانههایشان میشود.
شهادت داعور با آنچه فاطمه رجبی دربارهی ناگزیری ساکنان از پیمودن مسیرهای طولانیتر هنگام بستهشدن راههای منتهی به حرم روایت میکند، و نیز با توصیف اسحاق قفیشه از انزوایی که ساکنان محلههای پیرامون آن از سر میگذرانند، همراستاست. داعور بر این باور است که آنچه در جریان است از محدودیتهای تحمیلشده بر تردد فراتر میرود و به تغییر سیمای شهر کهنه و پیرامون حرم و نمادهای بصری و تاریخی آنها میرسد، اما معتقد است که ماندگاری ساکنان در منطقه و مواظبت آنان بر نماز در حرم، حضورشان را در آن حفظ میکند. حرم ابراهیمی و شهر کهنهی الخلیل اهمیتی تاریخی ویژه دارند؛ چرا که سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد «یونسکو» در سال ۲۰۱۷ آنها را در فهرست میراث جهانی، و همچنین در فهرست میراث جهانی در معرض خطر، ثبت کرد.
منبع: المواطن
