
حکایتی روایت میشود از چوپانی که دزدان راهش را بستند و خواستند سلاحش را از او بگیرند. کوشیدند او را با ساعتی زیبا فریب دهند تا سلاحش را به آنها بسپارد، اما او این پیشنهاد را رد کرد. وقتی به نزد اربابش بازگشت، گفت: اگر ساعت را میگرفتم، به برق آن مشغول میشدم و دزدان به گلهمان حمله میکردند بیآنکه بدانم.
این حکایت ساده به نظر میرسد، اما دری به تأمل در ابزارهای قدرت میگشاید؛ ابزارهایی که اهمیتشان را تنها هنگامی درمییابیم که کارکردشان رو به کاهش میگذارد. چهبسا ما به برق آنچه از دیگران عاریه میگیریم مشغول شویم، در حالی که ابزاری را که ما را توانا میسازد از منافعمان پاسداری کنیم، از دست میدهیم. زبان نیز، هرچند سلاحی به معنای مادی نیست، یکی از ابزارهایی است که تعیین میکند ملتها چگونه میاندیشند، چگونه معرفت تولید میکنند و چگونه از منافع خود دفاع میکنند.
ملتی که میخواهد در مسیر تمدن ردپایی بر جای بگذارد، نمیتواند جدا از جهان زندگی کند یا به آنچه از معرفت دارد بسنده کند. اما مشکل از آنجا آغاز میشود که پنجره به جایگزین تبدیل شود. و در جهان امروز، پیش از آنکه ملت از خود بپرسد: چه اندازه سلاح و پول و نفوذ دارد؟ باید پرسشی عمیقتر مطرح کند: با کدام زبان میاندیشد و معرفت تولید میکند؟
این پرسش ممکن است فرهنگی به نظر برسد، اما در جوهر خود پرسشی درباره قدرت و حاکمیت است، و درباره توانایی ملت در حفظ وحدت و تداوم خود؛ زیرا زبان ابزاری است که جوامع با آن حافظه خود را نگه میدارند، اندیشههایشان را قالب میبخشند، چیزهای پیرامونشان را نام میگذارند، رابطهشان با خود و جهان را میسازند، ویژگیهای هویتشان را حفظ میکنند و تجربههایشان را میان نسلها منتقل میکنند.
از اینرو، عقبنشینی زبان لزوماً در ناپدید شدنش از خیابان یا خانه نمود نمییابد؛ ممکن است در گفتار روزمره و شعر و رسانه و مناسبتها حاضر بماند، در حالی که حضور آن در حوزههایی که علم در آنها پیش میرود و توانمندیهای اقتصادی و فنی در آنها توسعه مییابد و مراکز پژوهش و توسعه در آنها فعالاند، کاهش یابد. اینجا پرسش عمیقتر برجسته میشود: آیا عربی را زبانی میخواهیم که از آن نگهداری کنیم، یا زبانی که با آن آینده میسازیم؟
مشکل در یادگیری زبانهای دیگر نیست؛ دانستن آنها تهدیدی برای عربی نیست، بلکه پنجرهای ضروری به معرفت جهانی است. و ملتی که میخواهد در مسیر تمدن ردپایی بر جای بگذارد، نمیتواند جدا از جهان زندگی کند یا به آنچه از معرفت دارد بسنده کند. اما اشکال از آنجا آغاز میشود که پنجره به جایگزین تبدیل شود، و این باور ریشهدار شود که علم جدید تنها با زبانهای دیگر ممکن است، و فناوری و اقتصاد و پژوهش علمی حوزههاییاند که زبان ما را در خود جای نمیدهند.
در مراحل شکوفایی تمدن عربی-اسلامی، عربی تنها زبان شعر و ادب نبود، بلکه زبان پزشکی و نجوم و ریاضیات و فلسفه بود. سهم خوارزمی در توسعه جبر نمونهای از گذار از جذب معرفت به افزودن بر آن بود. دانشمندان به علوم دیگر ملتها روی گشودند، و جنبش ترجمه تنها به انتقال معارف محدود نشد، بلکه به شرح و نقد و توسعه آنها و سپس افزودن بر آنها امتداد یافت.
اینجا معیار قدرت زبان مشخص میشود؛ قدرت زبان با شمار واژههایش سنجیده نمیشود، و نه تنها با فراوانی گویشورانش، بلکه با توانایی آن در اینکه ابزاری برای تولید معرفت در حوزههای گوناگون باشد. بدینسان، پرسش از آینده عربی را نمیتوان از پرسشی گستردهتر جدا کرد: چه اندازه معرفت با آن تولید میکنیم؟
اما تولید معرفت تنها به زبان وابسته نیست، بلکه به نهادهای فعال، دانشگاههای توانمند در پژوهش، مراکزی که نوآوری را تشویق میکنند، و سیاستهایی که تولید و توزیع معرفت را حمایت میکنند نیاز دارد. از اینرو، توانمندسازی عربی از ساختن نهادهایی که میتوانند آن را به زبان علم و کار و خلاقیت تبدیل کنند جدا نیست.
امروز مسئله زبان از بعد فرهنگی خود فراتر میرود و به ابعادی میرسد که به حاکمیت و امنیت معرفتی پیوند دارد. قوانین و سیاستها با زبان تدوین میشوند، برنامههای درسی در شکلدهی به آگاهی نسلها سهیماند، دانشگاهها معرفت را منتقل میکنند، رسانه روایت عمومی را قالب میبخشد و فناوری رابطه ما با جهان را از طریق زبان و ابزارهایش بازشکل میدهد. زبان شرط کافی برای حاکمیت نیست، اما یکی از مهمترین ابزارهای آن است؛ با آن هستیم یا نیستیم.
در عصر هوش مصنوعی، چالشی که عربی با آن روبهروست بعد تازهای یافته است؛ حضور آن دیگر تنها به کتابها و مدارس وابسته نیست، بلکه به محتوای دیجیتال و دادههای زبانی و مدلهای هوشمند نیز امتداد یافته است. توانایی آن در همگامی با این تحول، به کیفیت محتوای موجود به آن، قابلیت اعتماد دادههایش، و توانایی فناوریهای مدرن در فهم ساختارها و بافتهای فرهنگیاش بستگی دارد. از اینرو، سرمایهگذاری در محتوای دیجیتال عربی و توسعه فناوریهای هوش مصنوعی حامی عربی دیگر تجملی فرهنگی نیست، بلکه ضرورتی برای تقویت توانایی آن در تولید معرفت و سهیم شدن در توسعه آن است.
و این همه به معنای بسته شدن بر جهان نیست؛ زبان زنده دیواری نیست که خود را پشت آن منزوی کنیم، بلکه پلی است که با آن به جهان میگذریم و با آنچه به سودمان است بازمیگردیم، بدون آنکه توانایی خود در تعریف خویش را از دست بدهیم. ملت خودباور از یادگیری زبانهای جهان نمیهراسد، بلکه آنها را بهدرستی میآموزد، از آنها بهره میگیرد و با آنها درهای معرفت را میگشاید؛ اما همزمان در حوزههایی که آیندهاش را میسازند از زبان خود چشم نمیپوشد.
بنابراین، دفاع از عربی نباید به گفتمانی احساسی تبدیل شود که سخن از عظمت تاریخی آن را تکرار کند، بدون آنکه بپرسد حضور آن در حال چقدر است. همچنین گشودگی به زبانهای دیگر نباید بهانهای برای رها کردن آن شود. عربی نیازی ندارد که تنها زبان جهان ما باشد، اما نیاز دارد که زبانی توانمند در اندیشیدن و تولید و نوآوری بماند.
و این همان پارادوکسی است که حکایت چوپان و ساعت آن را خلاصه میکند: مشکل در آن نیست که به آنچه دیگران دارند شگفتزده شویم یا از آن بهره بگیریم، بلکه در آن است که آنچه از ما محافظت میکند رها کنیم، فقط به این دلیل که جایگزین برق بیشتری دارد.
پس بیایید عربی را زبانی کنیم که با آن آینده میسازیم، نه حافظهای که با آن گذشته را فرا میخوانیم؛ زیرا کسی که میخواهد عربی را برای نسلهای آینده پاس بدارد، نباید تنها به انتقال آن به آنها بسنده کند، بلکه باید توانایی استفاده از آن برای ساختن آنچه نسلهای پیشین نساختند را نیز به آنها به ارث دهد.
منبع: الجزیره



