حوزه خلیج فارسفلسطینکشور شناخت

ویژگی­ها و ابعاد بازنمایی تصویر جنبش حماس در روزنامه­‌های خلیج فارس

پریسا رضایی

گزارش پیش رو، بخشی از مقاله­‌ای است که مرکز مطالعات الجزیره در رابطه با نحوه­ بازنمایی تصویر جنبش مقاومت اسلامی (حماس) در روزنامه­‌های خلیج فارس در تاریخ 5 آگوست 2021 .م منتشر کرده است. پژوهشگران این تحقیق، امین وافی _استاد ارتباطات دانشگاه اسلامی غزه_ و مرج الزهور ابوهین _ محقق فلسطینی حوزه رسانه_ به دنبال بررسی میزان تمایل روزنامه­‌های منطقه خلیج فارس به موضوعات و مسائل مربوط به حماس، شناسایی مهمترین موضوعاتی که در این زمینه مورد توجه قرار می­‌دهند و نیز معرفی انواع روش­‌های اقناعی و فنون روزنامه نگاری به کار برده شده از سوی این روزنامه­‌ها در بازنمایی تصویر حماس هستند. در ادامه، بخش‌­هایی از این پژوهش در اختیار شما قرار می­گیرد.

1- مقدمه

رابطه بین جنبش­های اسلامی و کشورهای حوزه خلیج فارس در جریان انقلاب­های بهار عربی به میزان زیادی دچار تنش و تزلزل شد و این مسئله، جنبش­های اسلامی را پیوسته مورد هجوم حملات رسانه­‌های عربی و کمپین‌­های شانتاژ و تخریبی قرار داد که با رژیم­های سرنگون شده یا دولت­های هم پیمان با آنان منافع یکسانی داشتند و ظهور و فعالیت این جنبش­های اسلامی را تهدیدی برای خود می‌­دیدند. این موضوع، باعث شد که مسائل مربوط به این جنبش­ها، در صدر اخبار کانال­های ماهواره­ای عربی و تیتر اول صفحات این روزنامه‌­ها قرار بگیرند تا در  زمان رویدادهای بحث برانگیز در منطقه، امکان تمرکز و پوشش خبری مناسب روی این جنبش­ها و ارائه تصاویر کلیشه­ای منفی از آنان فراهم باشد. جنبش مقاومت اسلامی «حماس» نیز یکی از این جنبش­ها است که نوع روابط این جنبش با ایران، به منبع تهدیدی برای کشورهای حاشیه خلیج فارس تبدیل شده است و به ویژه در سال­های اخیر، روابط حماس با این کشورها را دچار تنش و تلاطم بیشتری کرده است.

نکته­­ قابل توجه این است که پوشش رسانه­‌ای خلیجی درباره موضوعات مرتبط با حماس مبتنی بر تولید معانی، افکار و بازنمایی تصاویر منفی از این جنبش است و در ایجاد شکاف و تنش در روابط بین افکار عمومی خلیج فارس و حماس، بی توجهی مردم این کشورها نسبت به ارزش­های مقاومت، همبستگی و همزیستی با آن و تلاش­ها در راه آرمان فلسطین موثر بوده است.

با توجه به تنش موجود در روابط بین برخی کشورهای حوزه خلیج فارس و حماس، این پژوهش به بررسی ویژگی­های تصویر ارائه شده از حماس در روزنامه‌­های منطقه خلیج فارس (پادشاهی عمان، عربستان سعودی، قطر، کویت، بحرین و امارات متحده عربی) می‌­پردازد. رصد محتوای روزنامه‌­های این منطقه نشان می­دهد که می­توان این روزنامه­‌ها را در سه گروه دسته بندی کرد: «روزنامه‌­های مخالف حماس»، مانند روزنامه­‌های سعودی، اماراتی و بحرینی، «روزنامه­‌ها با مواضع مثبتی در قبال این جنبش»، مانند روزنامه­‌های قطری و «روزنامه‌­ها با موضع­گیری­ معتدل» مانند روزنامه­‌های کویتی. از آنجا که روزنامه‌­های عمانی، تمایلی به پوشش مسائل مربوط به حماس ندارند و نگرش روزنامه‌­های اماراتی و بحرینی نیز با مطبوعات سعودی تفاوتی نمی­کند، در این پژوهش سه روزنامه­ از کشورهای حوزه خلیج فارس، یعنی «مکه المکرمه» سعودی، «الشرق» قطری و «الانباء» کویتی؛ به عنوان نمونه­‌هایی برای سه موضع­گیری رسانه­‌ای توضیح داده شده در قبال حماس انتخاب شده‌­اند. تعداد کل شماره‌­ها از هر روزنامه 96 نمونه است که در مجموع، 288 شماره برای سه روزنامه در طول دوره­ای دو ساله،  از 1 ژوئن 2017 تا 1 ژوئن 2019 مورد مطالعه قرار گرفته‌­اند.

2. ابعاد و ویژگی­های تصویر ارائه شده از حماس

1-2- میزان پرداختن به موضوعات رسانه­­‌ای مرتبط با حماس

بررسی مباحث منتشر شده در روزنامه­‌های مورد مطالعه، نشان می­دهد که تعداد مقالات منتشر شده مربوط به حماس در روزنامه الشرق قطر بیش از روزنامه­‌های دیگر است و این روزنامه همچنین، در هر شماره خود، فصل ویژه‌­ای را به مسئله فلسطین اختصاص داده است. این موضوع  نشان دهنده تمایل این روزنامه برای پرداختن به مسائل مربوط به حماس است و می­تواند با روابط قطر با این جنبش و مواضع سیاسی قطر در حمایت از نوار غزه مرتبط باشد. از سوی دیگر، نسبت مقالات چاپ شده در روزنامه کویتی الأنباء به میزان 25.9 درصد و بعد از قطر قرار دارد. در مورد روزنامه مکه المکرمه، به دلیل وضعیت قطع رابطه و روابط ضعیف عربستان با حماس، این روزنامه تمایلی به انتشار موضوعات مربوط به حماس و نمادهای مرتبط با مساله فلسطین در صفحات بخش اخبار عربی و بین المللی خود ندارد.

جدول (1): میزان توجه روزنامه‌­های مورد مطالعه به مطالب مربوط حماس

این داده­‌ها نشان می­دهد که مطالب روزنامه‌­ها و مطبوعات در جهان عرب بازتابی از نظام سیاسی و مواضع دولت­‌های کشورهای عربی است. موضع قطر نسبت به حماس در مقایسه با موضع عربستان سعودی مثبت است و کویت رویکرد معتدلی دارد. در حالی که عربستان سعودی به ویژه در زمان محمد بن سلمان، مواضع منفی نسبت به این جنبش گرفته است.

2-2- بررسی موضوعات مرتبط به بازنمایی تصویر حماس

اوضاع سیاسی داخلی فلسطین یکی از برجسته‌­ترین موضوعات رسانه‌­ای در فضای عربی محسوب می­شود و طبق داده‌­های جدول شماره 2، میزان توجه به وضعیت سیاسی داخلی در روزنامه سعودی مکه المکرمه 29.7 درصد، در روزنامه قطری الشرق 17.2 درصد و در  روزنامه کویتی الأنباء 13.8 است که نشان دهنده توجه و اهتمام خلیجی‌­ها به امور داخلی فلسطین، جنبش­های آن و فعالیت­های آنان است. همچنین داده‌­های این جدول نشان می­دهد که روزنامه کویتی الانباء با نسبت 26 درصد، روزنامه مکه المکرمه با نسبت 14.8 درصد و روزنامه الشرق قطر با نسبت 9.8 درصد، موضوع حملات رژیم صهیونیستی به نوار غزه را تحت پوشش قرار داده‌­اند. بر اساس این آمار، به نظر می­رسد روزنامه کویتی «الانباء» تمایل و نقش بیشتری در برجسته سازی حملات و جنایات رژیم اشغالگر در نوار غزه برای خوانندگان خود دارد.

جدول (2): میزان توجه به موضوعات مربوط به حماس در روزنامه‌­ها

آمادگی نظامی و تجهیزات مقاومت فلسطین برای مقابله با تجاوزات رژیم اشغالگر صهیونیستی از جمله موضوعات حساسی است که اکثر رسانه­‌ها با توجه به حساسیت آن­ و تاثیراتی که می­تواند در درگیری­‌های این جنبش با اسرائیل داشته باشد، از پرداختن به آن اجتناب می­کنند. بنابراین، دو روزنامه مکه المکرمه و الانباء مطلبی در این رابطه نداشته­اند، در حالی که الشرق به میزان بسیار ضعیف 1.7 درصد، این موضوع را پوشش داده‌­است.

3-2- روابط حماس در سطح منطقه­‌ای و بین المللی

روابط جنبش حماس با دولت­های عربی و اسلامی به دلیل اهمیت و موقعیت این جنبش، یکی از مهمترین و برجسته‌­ترین موضوعات مورد توجه در بررسی این روزنامه­‌ها است. تمایل به پرداختن به این روابط در روزنامه الانباء به دلیل اولویت­های این روزنامه برای آگاهی افزایی در مورد روابط حماس با کشورهای عربی، و تلاش بی وقفه این روزنامه برای تحکیم و توسعه این روابط به نفع مردم فلسطین و ایجاد همبستگی عربی و اسلامی، بسیار زیاد و به میزان 85.7 درصد بوده است. روزنامه مکه المکرمه، به میزان 37.5 درصد و الشرق به میزان 29.2 درصد به موضوع این روابط اشاره کرده‌­اند.

مسئله در مورد روابط بین حماس و کشورهای حوزه خلیج فارس تا حدی متفاوت است. میزان روابط این جنبش با دولت قطر زیاد و قوی است، در حالی که روابط حماس با عربستان سعودی که آن را یک جنبش «تروریستی» می­داند و به دنبال محاصره و تحریم حماس است، پرتنش است. از این رو، مطالب رسانه‌­ای منتشر شده در صفحات روزنامه الشرق به بیش از 58.3 درصد می­‌رسد، در حالی که روزنامه‌­های مکه المکرمه و والأنباء کویت تمایلی به بازتاب این موضوع ندارند.

همچنین از آنجایی که اکثر کشورهای عضو شورای امنیت و خصوصا آمریکا، به دنبال این هستند حماس را «تروریست» معرفی کنند و دولت­های جهان را برای قطع روابط خود با آن­ها راضی کنند و به دنبال بی اثر کردن اقدامات این جنبش برای آزادسازی سرزمین فلسطین هستند، پوشش موضوعات مربوط به تروریستی معرفی کردن حماس از سوی آمریکا و سازمان ملل، در روزنامه مکه المکرمه 25 درصد و روزنامه الشرق 4.2 درصد است. در حالی که این موضوع در روزنامه کویت الأنباء مورد توجه قرار نگرفته است.

جدول 3: پوشش موضوعات مربوط به روابط جنبش حماس در روزنامه‌­ها

4-2- نوع منابع مطبوعاتی به کار گرفته شده در مورد موضوعات حماس

در زمینه ارجاع دهی به منابع مطبوعاتی مختلف در معرفی حماس، همانطور که جدول شماره 4 نشان می­دهد، منابع خارجی با 89.4 درصد، بیشترین سهم را در منابع مورد مراجعه روزنامه مکه المکرمه داشته‌­اند و خبرگزاری‌­های فلسطین با 42.1 درصد، در بالای جدول قرار گرفته­ است. بعد از آن خبرگزاری­های بین المللی با 36.8 درصد و تحلیل­های نویسندگان نیز با نرخ 10.5 درصد قرار گرفتند و در آخر هم  چندمنبعی­­‌ها و سایر منابع هر کدام با میزان 5.3 درصد است.

روزنامه الشرق در وهله اول از منابع داخلی به میزان 46.9 درصد استفاده می­کند و تحلیل­های نمایندگان روزنامه به میزان 26.6 درصد در رتبه  قرار دارد و بعد از آن خبرنگاران روزنامه به میزان 20.3 درصد در رتبه سوم هستند. در این روزنامه، منابع خارجی به میزان 40.6 درصد در رتبه دوم قرار گرفتند که در میان آن­ها، خبرگزاری­های بین المللی با 23.4 درصد، در رتبه اول و سپس خبرگزاری­های فلسطینی با 10.9 درصد در رتبه دوم قرار گرفتند و تحلیل­های نویسندگان با 6.3 درصد در رتبه سوم قرار گرفتند. در آخر هم چند منبعی‌­ها  با 10.9 درصد و منابع ناشناس با 1.6 درصد مورد مراجعه این روزنامه قرار گرفته‌­اند. روزنامه الانباء در وهله اول اطلاعات خود را با میزان 86.2 درصد از منابع خارجی و تنها از خبرگزاری­های بین المللی دریافت کرده است و منابع داخلی با 6.9 درصد در رتبه دوم قرار دارد که تنها از طریق خبرنگاران روزنامه به دست آمده است و چندمنبعی‌­ها با 6.9 درصد در آخر قرار دارند.

جدول (4): میزان ارجاع دهی به منابع مطبوعاتی در مورد موضوعات مربوط به حماس

5-2- علائم و مشخصات تصویر بازنمایی شده از حماس

طبق جدول شماره 5، ارائه تصویری از حماس به عنوان جنبش مقاومت و آزادی بخش، در روزنامه مکه المکرمه 26.3 درصد، در الشرق 37.8 درصد و در الأنباء 34.8 درصد است. از سوی دیگر، معرفی حماس به عنوان جنبشی متحد و ملی در روزنامه مکه المکرمه 26.3 درصد، در الشرق 24.5 درصد و 19.6 درصد در روزنامه الأنباء ثبت شده بود. از سوی دیگر، همان طور که بحث در مورد آمادگی نظامی حماس محدودیت داشت، بحث در مورد توسعه نظامی این جنبش نیز یکی از موضوعاتی است که اکثر رسانه­ها از صحبت در مورد آن اجتناب می­کنند. بنابراین، روزنامه مکه المکرمه یا الأنباء کویت، در این مورد صحبتی نکرده­اند، در حالی که الشرق به میزان بسیار ضعیفی در حد 2 درصد به این موضوع اشاره کرده است.

جدول (5): مشخصات نصویر ترسیم شده از حماس در روزنامه‌­ها

6-2- نوع رویکرد در بازنمایی موضوعات جنبش حماس

طبق داده‌­های جدول شماره 6، مشخص می­شود که میزان هر دو رویکرد مثبت و منفی در بازنمایی تصویر حماس در روزنامه مکه المکرمه 36.7 درصد بوده است. این مسئله نشان می­دهد که تعیین موضع عربستان در قبال این جنبش دشوار است، و گاهی سعی می­کند به حماس تهمت و برچسب بزند و در مواقعی دیگر از این امر اجتناب می­کند. برای این روزنامه، میزان ارائه تصویر از حماس با رویکرد بی طرفانه 26.4 درصد است. در حالی که روزنامه الشرق قطر به میزان 76.6 درصد، تصویری مثبت از حماس ترسیم کرده است و این مسئله نشان دهنده نگرش مثبت این دولت به حماس به عنوان یک جنبش مقاومت فلسطینی است. تصاویر بی طرفانه این روزنامه به ویژه در اخباری که مجالی برای طرح دیدگاه درآن­ها وجود ندارد، با میزان 15.6 درصد در رتبه دوم قرار دارد. رویکرد­های منفی این روزنامه، به ویژه در اخبار مربوط به مسئله مذاکرات صلح فلسطین به میزان 7.8 درصد گزارش شده است. در مورد روزنامه الانباء، رویکرد مثبت در ترسیم تصویر حماس با 55.2 درصد در رتبه اول، رویکرد بی طرفانه با 27.6 درصد در رتبه دوم و در آخر رویکرد منفی 17.2 درصد است.

جدول (6): رویکرد در ترسیم تصویر حماس در روزنامه‌­های مورد مطالعه

7-2- محل انتشار موضوعات مربوط به حماس در روزنامه‌­ها

محل انتشار مطالب در صفحه اول روزنامه، یکی از نشانه­‌های اصلی مبنی بر اهمیت مطالب منتشر شده در آن روزنامه است، چرا که اهمیت مطالبی که در صفحات داخلی می‌­آید، کمتر از اهمیت مطالب صفحه اول است. با توجه به اینکه روزنامه­‌هایی که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته­‌اند دارای تاثیرات داخلی در کشورهای محل انتشار آن­ها نیز هستند، طبیعی است که تمام موضوعات مربوط به حماس را در صدر اخبار صفحات اول خود قرار ندهند، مگر برخی از اخباری که در صحنه سیاسی عربی یا بین المللی اهمیت زیادی دارند. در روزنامه مکه المکرمه، صفحات داخلی به میزان 94.7 درصد در رتبه اول محل انتشار مطالب حماس قرار دارد و پس از آن، صفحه اول این روزنامه با 5.3 درصد است. روزنامه الشرق موضوعات مربوط به حماس را به میزان 95.3 درصد در صفحات داخلی و بعد از آن به میزان 4.7 درصد. در صفحه اول خود منتشر می­کند و روزنامه الانباء، تمام موضوعات مربوط به حماس را در صفحات داخلی خود منتشر می­کند.

جدول (7): محل انتشار موضوعات حماس در روزنامه‌­ها

3- جمع­‌بندی

طبق یافته­‌های این پژوهش، روزنامه‌­های مورد مطالعه (مکه، الشرق، الانباء) در برخورد با جنبش مقاومت اسلامیِ حماس متفاوت عمل می­کنند، به طوری که بازتاب مواضع دولت­های منطقه خلیج فارس در مورد این جنبش در عملکرد رسانه‌­ای دیده می­شود و این امر از تفاوت میزان تمایل این روزنامه‌­ها در پوشش خبری موضوعات مربوط به حماس آشکار است. وضعیت قطع رابطه و روابط ضعیف عربستان سعودی با حماس، عامل انتشار بسیار کم مطالب مربوط این جنبش در صفحات روزنامه مکه المکرمه و روابط قوی بین قطر و حماس از عوامل پر تکرار بودن موضوعات مربوط به حماس در روزنامه الشرق است.

نتایج این پژوهش همچنین، اختلاف زیادی را در منابعی نشان داد که این روزنامه‌­ها در مورد مسائل مربوط به حماس به آن­ها مراجعه می­کنند و در حالی که روزنامه­‌های مکه المکرمه والأنباء بر منابع خارجی تکیه می­کردند، روزنامه الشرق بیشتر به منابع داخلی مراجعه می­کند. از سوی دیگر، بازنمایی تصویر حماس به عنوان یک جنبش آزادیبخش ملی در روزنامه مکه المکرمه 26.3 درصد، در الشرق 37.8 درصد و در الاخبار 34.8 درصد به دست آمده است و این تصویر در سرمقاله­‌های این روزنامه‌­ها مشخص است.

این مطالعه همچنین نشان داد که رویکرد کلی روزنامه‌­های مورد مطالعه نسبت به بازنمایی تصویر حماس مثبت است و این موضوع در تصویری که الشرق قطر از حماس ارائه می­دهد به میزان بالایی تا 76.6 درصد می­رسد. این رویکرد در روزنامه الأنباء با 55.2 درصد در رتبه اول قرار دارد و میزان بازنمایی تصویر مثبت و منفی از حماس در روزنامه سعودی مکه المکرمه یکسان است. طبق داده‌­های این پژوهش موضوعات مربوط به حماس به جز مواردی که در صحنه سیاسی عربی یا بین المللی اهمیت زیادی داشته باشند، در صفحه اول این روزنامه‌­ها قرار نمی‌­گیرند.

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن