جریان شناسیجریان شناسی سیاسیعراقکشور شناخت

جریان‌شناسی سیاسی اهل‌سنت عراق

سیدرضا قزوینی غرابی

ضرورت شناخت اهل سنت عراق

کشور عراق پازلی از قومیت­ها و مذاهب و بازیگران مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. اگرچه شیعیان اکثریت را دارند اما تنها بازیگران این عرصه نیستند و بازیگران موثر دیگری در عرصه‌­های سیاسی اجتماعی عراق وجود دارند. شاید تا سال 2005 که نخستین انتخابات پارلمان عراق تشکیل شد، فضای تقسیم­‌بندی پررنگ طایفه‌­ای در عراق حاکم بود، یعنی همه احزاب شیعی در قالب یک تحالف و کردها و سنی­‌ها، هرکدام در قالب یک تحالف، بودند. اما این موضوع به تدریج رنگ باخت و اهل سنت نقش جدی­‌تری و متنوع­‌تری را در مسائل سیاسی عراق ایفا کردند.

بافت موجود در عراق، مانند دیگر کشورهای عربی بافت عشایری است که برای درک بهتر بافت عشایری می­توانیم نگاهی به بخش­های عرب نشین خوزستان داشته باشید. تاثیرات فضای عشیره فقط مختص به طبقه روستایی نیست بلکه در شهری‌­ها و حتی فضای سیاسی نیز عشیره اثرگذار است. عشیره یک نظام خرد اجتماعیِ هرمی است که همه چیز به رأس و رئیس عشیره و تصمیمات او ختم می­شود. در عشیره هست که منافع اجتماعی و مادی شهروندان تامین می­شود. البته بافت اجتماعی عراق تغییراتی داشته است، اما نهادهای جامعه مدنی در عراق چون به شکل قدرتمندی شکل نگرفتند، هنوز عشیره حضور جدی دارد.

بر مبنای آخرین آمارها، حدود 77 درصد جمعیت عراق عرب و حدود 19 درصد کرد هستند. حدود 55 درصد از عرب­ها شیعیان و 22 درصد اهل سنت هستند. منظور ما از اهل سنت عراق، اهل سنت عرب هستند و کردهای عراق که سنی هستند، مورد نظر ما نیستند. در طول 1400 سال حضور اسلام در عراق، غالبا حاکمیت عراق با اهل سنت بوده، درحالی که مرکزیت شیعه در عراق بوده و کوفه و نجف به عنوان کانون‌­های تشیع در جهان اسلام بودند.

اهل سنت عراق با سقوط صدام غافلگیر شدند و بلافاصله بعد از سقوط صدام نارضایتی­‌هایی به اشکال مختلف بروز دادند. جریان­های شبه نظامی معارض دولت عراق و اشغالگران آمریکایی، خیلی زود متشکل شدند. این گروه­ها تنها با اشغالگری مخالف نبودند بلکه مشروعیت دولت جدید و نظام حاکم را نمی‌­پذیرفتند، چون آن را ناشی از دخالت دیگران در فضای عراق معرفی می­کردند. از همان ماه‌­های نخستین سقوط صدام عملیات­های تروریستی آغاز شد و تاکنون هم کم­‌وبیش ادامه دارد.

سابقه فعالیت­های سیاسی اهل سنت در 100 سال اخیر

دلیل تکثر احزاب اسلام­گرای اهل سنت در عراق را شاید بتوانیم مرهون فضای مارکسیستی آن زمان بدانیم که به دلیل مقابله با گروه­های ملحد این احزابِ اسلام­گرا وارد فضای سیاسی شدند.

1) حزب مشورت اولین جریان اسلام­‌گرای اهل سنت عراق بود که در سال 1968 توسط شیخ محمد سعید نقشبندی تاسیس شد.

2) حزب العهد نیز توسط شیخ سعید نقشبندی تاسیس شد، البته ایده اولیه آن با نوری سعید نخست وزیر بعدی عراق بود.

3) الحزب الاسلامی العراقی؛ بارزترین فعالیت سیاسی اهل سنت عراق با ظهور اخوان المسلمین در مصر شروع شد. اخوان المسلمین یک جریان مادر در جهان اسلام است که شاخه­‌های متعددی از اخوان در کشورهای عربی اسلامی و حتی در ایران شکل گرفتند. شیخ محمود الصواف که دانش‌­آموخته الازهر مصر بود شاخه عراقی اخوان را بعد از برگشت به عراق در سال 1946 در بغداد تاسیس کرد. اسم آن تشکل «جمعیت الاخوه» یا «الاخوه الاسلامیه» بود. با بسته شدن «الاخوه الاسلامیه» در سال 1960 و قبل از به قدرت رسیدن بعثی­‌ها، اخوان المسلمین عراق حزب جدیدی به نام «الحزب الاسلامی العراقی» تاسیس کرد که تا امروز این حزب فعالیت دارد و نماینده اخوان المسلیمن در عراق است.

4) حزب التحریر توسط شیخ تقی الدین النبهانی در اردن تاسیس شد و شاخه­‌های متعددی در جهان اسلام ایجاد کرد. شاخه­ عراقِ این حزب به دست عبدالعزیز البدری، از علمای اهل سنت عراق، در جریان مسافرت وی به اردن و درخواست وی برای ایجاد شاخه­ عراق این حزب، در سال 1953 در عراق تاسیس شد. در ابتدا بخشی از بدنه این حزب از نخبگان شیعه بودند ولی مرحوم آیت الله سید محسن حکیم وقتی مواضع ضدشیعی شیخ النبهانی را مطالعه کرد فتوای به تحریم عضویت در این حزب داد.

5) حزب بعث در دهه 60 میلادی به قدرت رسید و چون یک حزب توتالیتر بود، اجازه فعالیت به هیچ حزب شیعه و سنی را نمی­داد و تنها حزب فعال در عراق بود تا اینکه در سال 2003 رژیم صدام و حزب بعث ساقط شد.

بعد از سقوط سیاسی حزب بعث، تحولات بزرگی در فضای اجتماعی سیاسی و امنیتی عراق، توسط اهل سنت رقم خورد. اهل سنت عراق با سقوط صدام غافلگیر شدند و بلافاصله بعد از سقوط صدام نارضایتی­‌هایی به اشکال مختلف بروز دادند. جریان­های شبه نظامی معارض دولت عراق و اشغالگران آمریکایی، خیلی زود متشکل شدند. این گروه­ها تنها با اشغالگری مخالف نبودند بلکه مشروعیت دولت جدید و نظام حاکم را نمی‌­پذیرفتند، چون آن را ناشی از دخالت دیگران در فضای عراق معرفی می­کردند. از همان ماه‌­های نخستین سقوط صدام عملیات­های تروریستی آغاز شد و تاکنون هم کم­‌وبیش ادامه دارد. بخش دیگر از نارضایتی اهل سنت، به شکل تحریم نظام سیاسی در عراق و تحریم نخستین انتخابات پارلمانی در عراق بروز کرد.

نقش جریان­ها و گروه­ها و نخبگان سیاسی اهل سنت از سال 2003

بعد از سقوط صدام به فاصله کم، شورای 25 نفره از شخصیت‌­های سیاسی و مبارز عراقی که غالبا از شیعیان و کردها بودند، برای حکومت انتقالی تشکیل شد. البته از اهل سنت هم در این شورا حضور داشتند، ولی تعداد اندکی بودند و خود اهل سنت رغبتی برای حضور در شورا نداشتند و به نوعی تحریم کردند. شورای حکومت انتقالی، مقدماتِ برگزاری انتخابات «الجمعیه الوطنیه الانتقالیه» را فراهم کرد، الجمعیه الوطنیه الانتقالیه ساختاری شبیه پارلمان داشت که با حدود 200 عضو بطور موقت در ابتدای سال 2005 شکل گرفت. مهمترین مامویت آن، تشکیل کمیته‌­ای برای نگارش قانون اساسی بود که بر اساس آن قانون اساسی، انتخابات جدید برگزار شود. اهل سنت، انتخاباتِ الجمعیه الوطنیه الانتقالیه را نیز تحریم کردند و تنها معدودی از اهل سنت در انتخابات حضور داشتند. در مقابل شیعیان و کردها، به عنوان اولین تجربه دموکراتیک، نقش جدی در این انتخابات داشتند.

کم کم اهل سنت به این نتیجه رسیدند که تحریم انتخابات به نفع آنها و آینده اهل سنت عراق نیست و برای تامین منافع خودشان باید در انتخابات حضور داشته باشند. به همین دلیل بعد از نوشتن قانون اساسی و برای اولین دوره انتخابات پارلمان، اهل سنت حضور جدی در انتخابات داشتند و نتایج قابل قبولی را به دست آوردند.

جریان­های سیاسی ادوار انتخابات پارلمان عراق

اولین انتخابات پارلمان 2005؛ «الجبهه التوافق العراقیه» که برجسته‌­ترین و بارزترین حزب سیاسی در عراق بود 44 کرسی را در پارلمان گرفت. این ائتلاف بعد از مدتی دچار انشعابات متعدد شد و الان نامی از آن وجود ندارد. «الجبهه العراقیه للحوار الوطنی» به ریاست صالح المطلک، نزدیک 60 کرسی را در دوره نخست پارلمان عراق از اهل سنت کسب کردند. این گروه همچنان در فضای سیاسی عراق حضور دارد و بعد از کناره گیری سید مقتدی صدر از عرصه انتخابات2021، این گروه نیز انتخابات را تحریم کرد.

دومین انتخابات 2010؛ در این دوره برای انتخاب 275 نماینده پارلمان، اهل سنت حضور جدی داشتند. در این دوره فهرست «العراقیه» آقای ایاد علاوی، که بخش قابل توجهی از لیست از اهل سنت بودند، 91 کرسی پارلمان را کسب کرد و اکثریت کرسی­‌های پارلمان متعلق به ائتلاف العراقیه بود ولی بنا به دلایلی موفق به تشکیل دولت نشدند. این تعداد کرسی­‌های پارلمان نشان از حضور جدی اهل سنت در انتخابات بود. البته شخص ایاد علاوی شیعه است اما بیشتر افراد لیست او از اهل سنت بودند.

سومین انتخابات 2014؛ در این دوره برای انتخاب 328 نماینده پارلمان، اهل سنت حضور خوبی داشتند و 90 کرسی پارلمان از اهل سنت بودند و این هم نشان دهنده یک موفقیت برای اهل سنت بود. جریان «متحدون للاصلاح» متعلق به اسامه النجیفی 23 کرسی، جریان «الوطنیه» متعلق به ایاد علاوی 21 کرسی، «العربیه» 10 کرسی و الانبار هویتنا 5 کرسی و در مجموع حدود 90 کرسی را اهل سنت گرفتند.

چهارمین انتخابات 2018؛ در این دوره برای انتخاب 329 نماینده پارلمان، اهل سنت با کاهش تعداد کرسی­‌های پارلمان مواجه شدند و تنها 71 کرسی پارلمان را به دست آوردند. فهرست الوطنیه ایاد علاوی که شخصیت‌­هایی مثل سلیم الجبوری، رئیس سابق پارلمان و صالح المبارک رئیس جبهه الحوار در آن بودند و فهرست «القرار» به رهبری اسامه النجیفی و خمیس الخنجر، بیشترین کرسی‌­ها را گرفتند و فهرست «الانبار هویتنا» به رهبری محمد الحبوسی، رئیس فعلی پارلمان عراق، با 6 کرسی در جایگاه سوم قرار گرفت. فهرست «تحالف بغداد» متعلق به محمود المشهدانی، رئیس اسبق پارلمان عراق، 4 کرسی را در این دوره گرفت.

پنجمین انتخابات 2021؛ این انتخابات در 18 مهرماه امسال قرار است برگزار شود که انتخاباتی بسیار مهم برای همه احزاب عراقی است. ما از سال 2005 تاکنون شاهد تحولات بسیار زیادی در ائتلافات و احزاب بیت شیعی و سنی عراق بودیم. این دوره شرایط برای اهل سنت بسیار حیاتی است. همه جریانات سنی عزمشان را برای پیروزی و به دست آوردن تعداد بالای کرسی در پارلمان، جزم کرده‌­اند. تعداد بیشتر کرسی در پارلمان تضمین کنند قدرت رهبران سیاسی ارشد اهل سنت در عراق خواهد بود.

عدم وجود رهبر یا رهبران موثر و قدرتمند و کاریزماتیک در میان اهل سنت عراق، حلقه مفقوده بسیار جدی است. در واقع شخصی که بتواند جریان­‌های سیاسی را جمع کند و در کنار مردم قرار بگیرد وجود ندارد.

فضای فعلی سیاسی اهل سنت

محمد الحبوسی؛ در انتخابات 2018 که 71 نماینده اهل سنت در پارلمان حضور دارد، چند جریان و چهره عمده سیاسی سنی در ذیل پارلمان به­ وجود آمد. محمد الحلبوسی، استاندار سابق الانبار عراق که جوان‌ترین استاندار عراق بود، توانست با جاه طلبی‌­ها و حمایت­های داخلی و منطقه‌­ای ریاست پارلمان را به دست بگیرد. وی علی­رغم حضور شخصیت­های بارز سیاسیِ دو دهه اخیر عراق در پارلمان، سرآمد دیگران شد و کرسی ریاست را تصاحب کرد.

خمیس الخنجر؛ او از شیوخ قبائل عراقی و یکی از میلیاردرهای عراقی است. تفکرش نزدیک به اخوان المسلمین و قطر است. وی در سال­های گذشته از مخالفان سرسخت ایران بود اما اخیرا با برخی ائتلافات نزدیک به ایران نزدیک شده که نشان از گردش 180 درجه­‌ای اوست! خنجر پس از سقوط صدام بیشتر به عنوان یک شخصیت معارض بود اما در 2018 بطور جدی در روند سیاسی عراق نقش ایفا کرد و وارد پارلمان شد.

بعد از انتخابات 2018 جبهه بندی­‌های سیاسی جدیدی در فضای اهل سنت عراق بوجود آمد. جریانی به نام «تحالف المحور» بزرگترین جریان سیاسی عراق شد که ذیل پارلمان بود و 50 تن از اعضای سنی پارلمان عضو آن بودند. بعد از مدتی این تحالف به دلیل اختلافات شدیدی در میان رهبران سنی در عراق، دچار انشقاق شد و گروهی به نام «تحالف القوا العراقیه» با 33 عضو از درون «المحور»، به رهبری الحلبوسی منشعب می­شود که درحال حاضر قدرتمندترین بلوک سنی در پارلمان است. در مقابل، «تحالف المحور الوطنی» با 17 عضو از «المحور» بوجود می­‌آید. خمیس خنجر و الجبوری و اسامه النجیفی عضو این تحالف هستند. این بارزترین جبهه بندی سیاسی عراق بعد از انتخابات 2018 است.

احتمالا برای انتخابات 2021 شاهد تغییرات در جبهه بندی سیاسی عراق باشیم که غالبا ناشی از منافع و مصالح گروهی و اختلافاتی است که در این 4 سال با هم پیدا کردند. فضای این ائتلافات مبتنی بر راهبرد و نزدیکی عقیدتی، فکری و انگیزه­ها و اهداف ائتلافات نیست و بیشتر بخاطر منافع کوتاه مدت، این ائتلافات شکل می­گیرد. بعضی از این ائتلافات به فاصله چند هفته بعد از اعلام نتایج انتخابات، گسسته می­شوند. اختلافات در این دوره به شدت پررنگ است و آقای حلبوسی تلاش می­کند که خود را به عنوان نماینده اهل سنت عراق نشان بدهد و این جایگاه را برای خودش تثبیت کند. در انتخابات 2018 آقای حلبوسی اکثریت آرا را به دست نیاورد، اما با رایزنی­های اقلیمی و منطقه­ای و حمایت­های برخی کشورهای منطقه، حتی جمهوری اسلامی ایران، و ایالات متحده آمریکا، حلبوسی گزینه توافقی برای ریاست پارلمان شد. او در این 4 سال تلاش کرد پایگاه اجتماعی بزرگی در میان اهل سنت بوجود آورد تا در انتخابات 2021 بتواند به عنوان رهبر بزرگ سیاسی سنی ایفای نقش کند و کرسی ریاست پارلمان یا ریاست جمهوری را بگیرد. البته حلبوسی رقبای جدی مثل خمیس خنجر و النجیفی دارد.

تقسیم بندی تحالف‌­های انتخاباتی اهل سنت برای انتخابات 2021

بزرگترین تحالفی که شکل گرفته «ائتلاف العزم العراقی» است که رهبر این جریان با شیخ خمیس الخنجر هست. او در انتخابات 2018 در چارچوب ائتلاف فتح قرار گرفت. الان خنجر روابط نزدیک با گروه­‌های نزدیک به ایران دارد و گردش مواضع سیاسی داشته است و حتی اشاراتی شده که وی در انتخابات2021 مورد حمایت ایران خواهد بود.

«ائتلاف تقدم» به ریاست حلبوسی رقیب العزم در انتخابات 2021 است. در این ماه‌­های اخیر فضای پرتنش شدیدی میان این دو جریان و هوادارانش شکل گرفته است و هر کدام خودشان را به عنوان حامی اصلی اهل سنت در عراق معرفی می­کنند.

در فضای سیاسیِ اهل سنت عراق، هر کدام از رهبران با یکی از قدرت­های منطقه­‌ای ارتباط دارند و این ذهنیت بدی را در میان توده اهل سنت نسبت به رهبرانشان ایجاد کرده است. البته انتصاب رهبران سیاسی عراق به کشورهای پیرامونی در میان شیعیان هم وجود دارد، اما در میان اهل سنت بروز بیشتری دارد. مثلا النجیفی به ترکیه نزدیک است و حلبوسی مورد حمایت عربستان و خنجر مورد حمایت قطر است. این چند دستگی موجبات نارضایتی توده­‌ها و رأی دهندگان را فراهم کرده است.

مشکلات عمده جریان‌­های سنی در عراق

ـ پیوند شدید و قدرتمندی میان عشیره و رجل سیاسی وجود دارد. عشیره­‌ها هستند که از رجل سیاسی و فرزند خودشان در قبیله حمایت می­کنند و به او رأی می­دهند. در مقابل نماینده سیاسی بعد از کسب قدرت توجه خودش را به عشیره بیشتر می­کند و اعتباری بیش از پیش برای قبیله خود می‌­آورد. این وابستگی به عشیره بین شیعیان و اهل سنت مشترک است. اما در فضای اهل سنت، به دلیل فضای عروبیت شدید، بویژه سنی­‌های غرب عراق مثل الانبار، میل به ریاست طلبی و قدرت طلبی بیشتر است. بروز این قدرت طلبی در فضای سیاسی این است که شیخوخیت سیاسی را منحصر به خود می­کند. این احساس شیخوخیت باعث تنش‌­های جدی در فضای اهل سنت عراق شده است.

ـ متاسفانه در فضای سیاسیِ اهل سنت عراق، هر کدام از رهبران با یکی از قدرت­های منطقه­‌ای ارتباط دارند و این ذهنیت بدی را در میان توده اهل سنت نسبت به رهبرانشان ایجاد کرده است. البته انتصاب رهبران سیاسی عراق به کشورهای پیرامونی در میان شیعیان هم وجود دارد، اما در میان اهل سنت بروز بیشتری دارد. مثلا النجیفی به ترکیه نزدیک است و حلبوسی مورد حمایت عربستان و خنجر مورد حمایت قطر است. این چند دستگی موجبات نارضایتی توده­‌ها و رأی دهندگان را فراهم کرده است.

ـ بعد از جریان داعش، مشکلات بغرنجی برای شهروندان مناطق سنی نشین عراق، بویژه مناطق غربی عراق یعنی الانبار و استان نینوا پیش آمد. زیرساخت­های مناطقی که متصل به سوریه بودند در جریان جنگ داعش تخریب شد و چند صدهزار نفر از این مناطق به خارج عراق مهاجرت کردند یا در داخل عراق آواره شدند و بسیاری از اینها به مناطق خودشان برنگشتند. یکی از وعده­‌های رهبران اهل سنت در انتخابات 2018 بازسازی مناطق ویران شده ناشی از حضور داعش و بازگرداندن آوارگان بود. اما این وعده هنوز عملیاتی نشده حتی پول­هایی که به نام کمک به آوارگان دریافت می­شود، برای آوارگان خرج نمی­شود!

ـ عدم وجود رهبر یا رهبران موثر و قدرتمند و کاریزماتیک در میان اهل سنت عراق، حلقه مفقوده بسیار جدی است. در واقع شخصی که بتواند جریان­‌های سیاسی را جمع کند و در کنار مردم قرار بگیرد وجود ندارد.

ـ یکی از مشکلات ائتلاف­‌های مقطعی و تاکتیکی است که مختص اهل سنت نیست بلکه شیعیان هم دچار این معضل هستند. هیچکدام از ائتلافات بر اساس منافع مشترک بلندمدت ملی تعریف نمی­شود. احزاب و گروه­ها به این دلیل ائتلاف می­کنند که گروه­های بزرگتر، سهم بیشتری از قدرت را می­توانند داشته باشند. به همین دلیل این ائتلافات مقطعی بعد از تامین منافع، فرو می‌­پاشد یا حتی نزاع­‌هایی بین این جریانات و گروه‌­ها بوجود می‌­آید.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

یک دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا