جریان شناسیجریان شناسی سیاسی

بررسی تجربه جماعت اسلامی مصر؛ عاقبت جنبشی دانشجویی که به مبارزه مسلحانه روی آورد

جماعت اسلامی به مسائلی نظیر «پاداش و ثواب» و «امر به معروف و نهی از منکر» اهتمام ورزید و هیچ ذهنیت مشخصی پیرامون سرنگونی نظام حاکم یا برپایی دولت نداشت. جماعت اسلامی به منظور انتقام‌جویی و بدون هیچگونه نگرش استراتژیک وارد درگیری خشونت‌باری با نظام مبارک شد. عناصر این جنبش حتی در سایه شعله‌ور شدن درگیری‌ها در نزدیکی مناطق محل استقرارشان، به فعالیت‌های تبلیغی خود به صورت علنی ادامه می‌دادند.

احمد فرید مولانا – المعهد المصری للدراسات

ترجمه: رامین حسین آبادیان

تاریخچه جماعت اسلامی

1ـ درگذشت «جمال عبدالناصر»
پس از شکست پروژه ملی‌گرایانه «عبدالناصر» در سال 1967 و سپس مرگ وی در سال 1970 میلادی، گرایش به دیانت افزایش یافت و دامنه «آزادی» گسترده‌تر شد.
2ـ به قدرت رسیدن «انور سادات»
روی کار آمدن «انور سادات» آغاز تحول سیاسی جدیدی در مصر را رقم زد، زیرا او سیطره دستگاه امنیتی و اطلاعاتی بر فضای کلی جامعه را محدود ساخت؛ اقدامی که موجب گسترده‌تر شدن دامنه آزادی اسلام‌گرایان شد.
3ـ شکل‌گیری «جماعت اسلامی»
«جماعت اسلامی» در سال 1971 میلادی به عنوان یک جنبش اجتماعی در میان محافل دانشجویی بدون برخورداری از یک مرجعیت فکری و یا مشروعیتی مشخص، تشکیل شد.
4ـ دانشگاه قاهره
اولین هسته‌های «جماعت اسلامی» در دانشکده پزشکی «القصر العینی» در دانشگاه قاهره تحت عنوان «کمیته آگاهی‌بخشی دینی» شکل گرفت. «عبدالمنعم ابوالفتوح» از برجسته‌ترین مؤسسان کمیته مذکور به شمار می‌رود.
5ـ فعالیت کمیته آگاهی‌بخشی دینی
فعالیت کمیته آگاهی‌بخشی دینی در ابتدا به انجام اقدامات تبلیغی و اجتماعی محدود شد اما این کمیته به صورت مستقیم وارد فعالیت‌های سیاسی نشد.
6ـ تغییر نام کمیته آگاهی‌بخشی دینی
در سال 1973 میلادی بود که کمیته آگاهی‌بخشی دینی با الگوبرداری از نام «جماعت اسلامی پاکستان» که در آن زمان «ابوالاعلی المودودی» رهبری اش را برعهده داشت، به «جماعت اسلامی» تغییر نام یافت.
7ـ اتحادیه طلاب
«حلمی الجزار» در سال 1977 میلادی به عنوان یکی از رؤسای جماعت اسلامی در سطح دانشگاه‌ها انتخاب شد. این جنبش موفق شد اکثریت کرسی‌های شوراهای 8 دانشگاه دولتی را در میان 12 دانشگاه، به دست آورد.
8ـ مخالفت با حکومت «انور سادات»
پس از امضای توافقنامه «کمپ دیوید» مخالفت جماعت اسلامی با حکومت انور سادات افزایش یافت. به دنبال این مخالفت‌ها بود که اتحادیه دانشجویان در سال 1979 میلادی منحل و بسیاری از رهبران آن بازداشت شدند. در این گیرودار یک جوانِ عضو اتحادیه در «اسیوط» به قتل رسید تا نامش به عنوان اولین کشته به ثبت برسد.
9ـ جماعت اسلامی و اخوان‌المسلمین
شماری از رهبران جماعت اسلامی در سال 1980 میلادی به صورت رسمی به اخوان‌المسلمین ملحق شدند. با این‌حال، شمار زیادی از رهبران دیگر نیز همچنان به فعالیت‌های خود در زیر پرچم جماعت اسلامی ادامه دادند.
10ـ ترور انور سادات
جماعت اسلامی با تعدادی از گروه‌های جهادی در حادثه ترور انور سادات در سال 1981 میلادی همکاری کرد. همچنین عناصر و عوامل جماعت اسلامی تلاش کردند بر شهر «اسیوط» مسلط شوند که بسیاری از آن‌ها بازداشت شدند.
11ـ بازسازی جماعت اسلامی
شماری از رهبران جماعت اسلامی در سال 1984 میلادی از زندان آزاد شده و در بازسازی این جنبش موفق عمل کردند. آن‌ها فعالیت‌های تبلیغیِ علنی در مساجد و دانشگاه‌ها را در پیش گرفتند.
12ـ دوران «زکی بدر»
حکومت در سال 1986 میلادی سیاست اعمال محدودیت بر فعالیت‌های جماعت اسلامی را در پیش گرفت، به گونه‌ای که در دوران تصدی پست وزارت کشور توسط «زکی بدر» 29 نفر از جوانان جنبش کشته شدند. جماعت اسلامی در سال 1989 تلاش کرد «زکی بدر» را ترور کند.
13ـ دوران «عبدالحلیم موسی»
«عبدالحلیم موسی» در سال 1990 میلادی پست وزارت کشور را برعهده گرفت. او در 3 ماهه نخست عهده‌داری پست مذکور 34 نفر از جوانان جماعت اسلامی را به قتل رساند.
14ـ ترور «رفعت المحجوب»
وزارت کشور مصر در اواخر سال 1990 میلادی دکتر «علاء محیی الدین عاشوراء» سخنگوی رسانه‌ای جماعت اسلامی را ترور کرد. جماعت اسلامی نیز در واکنش به این اقدام، دکتر «رفعت المحجوب» رئیس پارلمان را به قتل رساند.
15ـ هدف قرار دادن گردشگران
پس از حوادث فرقه‌گرایانه در روستای «صنبو» واقع در مرکز «دیروط» در سال 1992 میلادی درگیری‌ها میان جماعت اسلامی و نظام مبارک به اوج خود رسید. جماعت اسلامی از ماه اکتبر سال 1992 میلادی هدف قرار دادن گردشگران را آغاز کرد.
16ـ طرح توقف خشونت
رهبران تاریخی جماعت اسلامی در زندان‌ها در سال 1997 میلادی طرح توقف خشونت را به صورت یکجانبه ارائه کردند. شورای مشورتی جماعت اسلامی در خارج از مصر نیز در سال 1997 با طرح مذکور موافقت کرد و حکومت هم در ماه اکتبر سال 2001 از این طرح استقبال به عمل آورد.
17ـ کتاب‌ها پژوهش‌ها
در ژانویه سال 2002 میلادی اولین بخش از مجموعه کتاب‌های «تصحیح مفاهیم» توسط جماعت اسلامی منتشر شد و در سال‌های آتی اعضای بازداشت‌شده این جنبش به تدریج از زندان آزاد شدند.
18ـ انقلاب ژانویه 2011
پس از ظهور و بروز انقلاب ژانویه سال 2011 میلادی اختلافاتی در داخل جماعت اسلامی به وجود آمد اما این اختلافات با برگزاری انتخابات داخلی پایان یافت. در جریان این انتخابات «کرم زهدی» و «ناجح ابراهیم» از رهبری جماعت اسلامی کنار گذاشته شدند.
19ـ حزب «سازندگی و توسعه»
جماعت اسلامی در سال 2011 حزب «سازندگی و توسعه» را تأسیس کرد و توانست در جریان انتخابات پارلمانی به 15 کرسی دست پیدا کند. با این‌حال، فعالیت جنبش پس از حادثه کودتا با محدودیت نسبی مواجه شد.
20ـ مرحله پساکودتا
جماعت اسلامی به دلیل افزایش سن و سال رهبرانش و همچنین عدم برخورداری از خدمات جوانان جدیدی که روحیه خطرپذیری و توانایی ماجراجویی داشته باشند، درحال حاضر بیشتر تمایل به برقراری آرامش دارد تا درگیری و مواجهه.

جماعت اسلامی وارد صحنه فعالیت‌های جهانی نیز شد و برخی از عناصر آن در جنگ افغانستان و بوسنی شرکت کرده و هدف قرار دادن گردشگران خارجی را در دستور کار قرار دادند؛ مسأله‌ای که موجب شد تا آمریکا اعضای جماعت اسلامی را هدف قرار دهد. بدین‌ترتیب، آمریکا در سال 1995 میلادی «طلعت فؤاد قاسم» عضو شورای مشورتی جماعت اسلامی در خارج و رئیس کمیته رسانه‌ای این جنبش را در کرواسی ربود و او را به دولت مصر تحویل داد تا برای همیشه ناپدید شود.
تحلیل تجربه جماعت اسلامی
جماعت اسلامی نه به عنوان یک جنبش سِرّی و دارای پیشینه نظامی مانند گروه‌های جهادی که به عنوان یک جنبش دانشجویی و اجتماعی تأسیس شد. ازهمین‌روی، مبارزات مسلحانه جماعت اسلامی خیلی به طول نیانجامید و این جنبش پس از انقلاب، مجددا وارد فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی شد.
1ـ جماعت اسلامی در سال‌های ابتدایی شکل‌گیری خود تلاشی برای مواجهه صورت نداد، زیرا پس از سلسله تلاش‌های جماعت برای انتقال فعالیت‌های تبلیغی از داخل دانشگاه‌ها به سطح شهرها، «انور سادات» تلاش‌های خود برای برچیدن بساط این جنبش را کلید زد.
2ـ جماعت اسلامی در پرورش عناصر خود بر اساس معانی و مفاهیم اطاعت و تبعیت موفق عمل کرد. این جماعت توانست به جوانانی که ترس را نمی‌شناسند، از مرگ هراسی ندارند و از سطح بالایی از آگاهی نیز برخوردار هستند، الگوی متمایزی ارائه دهد.
4ـ جماعت اسلامی به مسائلی نظیر «پاداش و ثواب» و «امر به معروف و نهی از منکر» اهتمام ورزید و هیچ ذهنیت مشخصی پیرامون سرنگونی نظام حاکم یا برپایی دولت نداشت. جماعت اسلامی به منظور انتقام‌جویی و بدون هیچگونه نگرش استراتژیک وارد درگیری خشونت‌باری با نظام مبارک شد. عناصر این جنبش حتی در سایه شعله‌ور شدن درگیری‌ها در نزدیکی مناطق محل استقرارشان، به فعالیت‌های تبلیغی خود به صورت علنی ادامه می‌دادند. درحالی که درگیری‌ها در شهر «دیروط» شعله‌ور شده بود، فعالیت‌های تبلیغی جماعت اسلامی در دیگر مراکز استان «اسیوط» ادامه یافت. این مسأله موجب شد تا دستگاه‌های امنیتی اقدامات‌شان را بر مناطق خطرناک‌تر متمرکز سازند. بدین‌ترتیب، روند نابودی تدریجی گروه‌های وابسته به جماعت اسلامی برای حکومت آسان گشت.
5ـ در گیرودار درگیری‌های جماعت اسلامی با نظام «حسنی مبارک» رهبران این جنبش در 3 سطح، پراکنده شدند. بخشی از آن‌ها به زندان افتادند، بخشی از آن‌ها در خارج از زندان و در در مصر باقی ماندند و بخشی دیگر هم در خارج از مصر مستقر شدند. این اتفاق موجب شد تا ارتباط میان اجزای مختلف جماعت اسلامی به منظور بررسی رویدادها و هماهنگ‌سازی مواضع، سخت شود. این روند ادامه پیدا کرد تا اینکه رهبران تاریخی جماعت اسلامی در داخل زندان طرح خود مبنی بر توقف خشونت‌ها را به صورت یکجانبه ارائه کردند. برخی از رهبران جماعت اسلامی طرح مذکور را ارتقاء بخشیده و در آن از «انور سادات» به عنوان شهید و از «حسنی مبارک» به عنوان ولی امر یاد کردند.
6ـ جماعت اسلامی وارد صحنه فعالیت‌های جهانی نیز شد و برخی از عناصر آن در جنگ افغانستان و بوسنی شرکت کرده و هدف قرار دادن گردشگران خارجی را در دستور کار قرار دادند؛ مسأله‌ای که موجب شد تا آمریکا اعضای جماعت اسلامی را هدف قرار دهد. بدین‌ترتیب، آمریکا در سال 1995 میلادی «طلعت قؤاد قاسم» عضو شورای مشورتی جماعت اسلامی در خارج و رئیس کمیته رسانه‌ای این جنبش را در کرواسی ربود و او را به دولت مصر تحویل داد تا برای همیشه ناپدید شود. افزون بر این، پس از حوادث ماه سپتامبر، آمریکا با همکاری سوریه «رفاعی طه» رئیس سابق شورای مشورتی جماعت اسلامی را ربود و در سال 2001 میلادی او را به دولت مصر تحویل داد. این عضو جماعت اسلامی در سال 2016 میلادی در جریان عملیات هوایی جنگنده‌های آمریکایی در شام ترور شد. همچنین آمریکا «شیخ عمر عبدالرحمن» از رهبران جماعت اسلامی را از سال 1993 تا زمان فوتش یعنی سال 2017 میلادی در زندان حبس کرد.
7ـ جماعت اسلامی در دهه‌های 80 و 90 موفق به تشکیل یک ساختار سازماندهی‌شده و منسجم شد اما با این‌حال، سلسله اقدامات و مواضع شماری از رهبران تاریخی آن که در واقع نوعی حرکت به سمت عقب محسوب می‌شد، موجبات آشگفتی در ساختار جماعت اسلامی را فراهم آورد و اعتماد میان اعضای جنبش و رهبران آن را خدشه‌دار ساخت.

پشتوانه تاریخی جماعت اسلامی بزرگ‌تر از تأثیر میدانیِ کنونی این جنبش است و این مسأله نیز به چند عامل بازمی‌گردد. به عنوان نمونه، اعضای جماعت اسلامی در عنفوان جوانی‌شان در دهه‌های گذشته از روحیه خطرپذیری و آمادگی برای ورود به چالش‌ها برخوردار بودند اما با گذشت چند دهه از سرکوب‌ها، بازداشت‌ها و کشتارها، روحیه سابق را از دست دادند.
8ـ پس از ظهور و بروز انقلاب، جماعت اسلامی توانست بخشی از فعالیت‌های خود را احیاء سازد. بدین‌ترتیب، این جنبش با تکیه بر پشتوانه تاریخی خود در شکل‌گیری صحنه کلی در کشور نقش‌آفرینی کرد. با تمامی این‌ها، جماعت اسلامی به دلیل عدم برخورداری از خدمات جوانان جدیدی که قادر به ادامه مسیر مذکور باشند، نتوانست خود را به به عنوان یک بازیگر اصلی مطرح سازد.
9ـ پشتوانه تاریخی جماعت اسلامی بزرگ‌تر از تأثیر میدانیِ کنونی این جنبش است و این مسأله نیز به چند عامل بازمی‌گردد. به عنوان نمونه، اعضای جماعت اسلامی در عنفوان جوانی‌شان در دهه‌های گذشته از روحیه خطرپذیری و آمادگی برای ورود به چالش‌ها برخوردار بودند اما با گذشت چند دهه از سرکوب‌ها، بازداشت‌ها و کشتارها، روحیه سابق را از دست دادند. بدین‌ترتیب، عناصر سرکوب‌شده و بازداشت‌شده جماعت اسلامی پس از آزادی از زندان، خود را در برابر مشکلات متعدد و موجی از تعقیبات امنیتی دیدند. براین اساس، ورود مجدد به صحنه مواجهه همچون گذشته برای عناصر جماعت اسلامی سخت شده است و این جنبش برقراری آرامش را به مواجهه‌ای دوباره ترجیح می‌دهد.

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن