تحلیل مسائل روزترکیه و قفقازکشور شناخت

بازگشایی مسجد ایاصوفیه کینه مسیحیان را شعله‌ورتر می‌کند!

مسعود صدرمحمدی

مرحوم استاد سیدمحمدحسین شهریار در یکی از اشعار ترکی خود سفری خیالی به ترکیه دارد که از آن سفر به سرزمین هلال نازنین یاد میکند. او در توصیفاتی که از ترکیه و استانبول دارد به ایاصوفیه اشاره کرده و میگوید: «بیر مصلاسی ایاصوفیه دیر» یعنی تنها یکی از مصلی های آن ایاصوفیه است.
مرحوم شهریار با این یک مصرع خود در واقع اشاره به موضوعی داشت که امروز هفته هاست تبدیل به موضوع روز سیاست داخلی ترکیه شده و رفته رفته جنبه های بین المللی نیز به خود گرفته است. او با اشاره به این که صرفا ایاصوفیه با آن عظمت و هیبتش تنها یکی از مساجد ترکیه است هم به جایگاه تمدنی ایاصوفیه اشاره کرده و هم به حاکمیت اسلام بر آن.
نکته جالب قضیه اینجاست که در زمانی که مرحوم استاد شهریار این شعر را میگفت ایاصوفیه دیگر یک مسجد نبود! چرا که دولت ترکیه در دوره مصطفی کمال آتاترک در سال 1934 تصمیم به تغییر کاربری این مسجد گرفته و آن را از محل عبادت به یک مکان توریستی تبدیل کرد.
این روزها مساله مسجد ایاصوفیه تبدیل به موضوع روز ترکیه شده است. البته این موضوع مساله ای مختص به امروز نیست و بیست و اندی سال پیش نیز به هنگام کودتای 28 فوریه 1997 یکی از مسائل مطرح در کشور باز مسجد بودن یا نبودن ایاصوفیه بود.
چند ماه پیش در 29 می همزمان با 567مین سالگرد فتح استانبول به دست سلطان محمد فاتح که با حضور رجب طیب اردوغان برگزار شد، سوره فتح در این مسجد به تلاوت در آمد. این اقدام بار دیگر موضوع باز شدن یا نشدن مسجد ایاصوفیه برای عبادت و بازگشت کاربری مسجد آن را تبدیل به موضوع روز کرد.
پس از این مراسم وزارت خارجه یونان با واکنش به تلاوت سوره فتح در ایاصوفیه آن را اقدامی تحقیرآمیز علیه احساسات مذهبی مسیحیان دانست. پس از یونان نیز وزارت خارجه آمریکا با انتشار گزارش آزادی های دینی در جهان از دولت ترکیه خواست تا ویژگی چندفرهنگی و چنددینی این مکان را حفظ کند.
در ادامه واکنش ها به مساله ایاصوفیه این بار روسیه نیز که بخشی مهمی از مسئولیت مسیحیت ارتودوکسی را متوجه خود میداند به این مساله واکنش نشان داد و طبیعتا اروپایی ها نیز از قافله عقب نماندند.

از همین رو نیز طیف اسلامگرایان طرفدار دولت مساله مسجد ایاصوفیه را مساله ای که متوجه مشروعیت حاکمیت ترکیه بر استانبول است میدانند. آنان با بیان این که مساله صرفا یک محل جدید برای عبادت نیست بلکه مساله پذیرش اسلامیت استانبول و مشروعیت موجودیت دولت ترکیه مسلمان در استانبول به عنوان مرکز مذهبی مسیحیان است، مساله را فراتر از یک مباحثه مدیریتی میدانند. از نظر آنان جهان مسییحیت مشروعیت حاکمیت ترکیه بر استانبول را پس از 500 و اندی سال هنوز نپذیرفته است و از هر امکان برای زیر سوال بردن این مشروعیت استفاده میکند.

در برابر تمام این واکنش ها، ترکیه این اظهارات را مداخله در امور داخلی خود دانسته و طبق تمام معاهدات بین المللی حق مالکیت این مکان را متعلق به دولت ترکیه و تصمیم گیری در مورد آن را نیز مربوط به دولت ترکیه عنوان کرد.
چاووش اوغلو، وزیر خارجه ترکیه در سخنانی با تاکید بر حق قانونی ترکیه در تصمیم گیری در مورد این مسجد این امر را مساله ای حاکمیتی دانست. در واقع ترکیه معتقد است که غربی ها همچنان حق مالکیت و حاکمیت ترکیه بر استانبول را با شک و شبهه مینگرند و این امر حساسیت بیشتری به مساله میدهد.

مسجد میدان تقسیممسجد میدان تقسیم که زمانی ساخت آن غیرممکن به نظر می آمد!

از همین رو نیز طیف اسلامگرایان طرفدار دولت مساله مسجد ایاصوفیه را مساله ای که متوجه مشروعیت حاکمیت ترکیه بر استانبول است میدانند. آنان با بیان این که مساله صرفا یک محل جدید برای عبادت نیست بلکه مساله پذیرش اسلامیت استانبول و مشروعیت موجودیت دولت ترکیه مسلمان در استانبول به عنوان مرکز مذهبی مسیحیان است، مساله را فراتر از یک مباحثه مدیریتی میدانند. از نظر آنان جهان مسییحیت مشروعیت حاکمیت ترکیه بر استانبول را پس از 500 و اندی سال هنوز نپذیرفته است و از هر امکان برای زیر سوال بردن این مشروعیت استفاده میکند.
مساله تلاش برای خارج کردن استانبول از سیطره مسلمانان مساله جدیدی نیست و ذهن جریان اسلامگرای ترک ده ها سال است که درگیر با این مساله است.
مرحوم آیتون آلتین دال که از متخصصین جهان مسیحیت در ترکیه بود و با گرایش اسلامگرایانه اش شناخته میشد همواره معتقد بود که جهان مسیحیت چشم از استانبول برنداشته است و آرزوی بازگرداندن آن به دامان مسیحیت را در سر میپروزاند. او معتقد بود روزی اروپا دولت ترکیه را متقاعده به تبدیل کردن استانبول به یک منطقه بین المللی چند فرهنگی کرده و نهایتا استانبول را به دامان جهان مسیحیت باز خواهد گردانید.
نکته جالب ماجرا این است که چند ماه پیش با شدت گرفتن مباحث مربوط به کانال استانبول که شهر استانبول را تبدیل به یک جزیره محصور بین کانال استانبول و تنگه بسفور میکند باز هم احتمالات مربوط به امکان تبدیل این شهر به منطقه ای بین المللی و خارج از حاکمیت مستقیم و تمام عیار ترکیه مطرح شد!
اما نکته جالب توجه ماجرا در این است که جریان مسیحیت در استانبول نیز حقیقتا دست از کینه های تاریخی خود برنداشته است و احساسات رادیکال مسیحی در مورد استانبول همچنان ادامه دارد.
پاتریکخانه استانبول که مرکز مقدس ارتودوکس های جهان به شمار می آید همچنان درب اصل خود را بسته نگه داشته است و معتقد است تا روزی که یکی از سران دولتی ترکیه را در مقابل این درب به دار نکشند این درب باز نخواهد شد! این درب که از آن به درب کینه یاد میشود، از زمان اعدام پاتریک جرجیوس پنجم در سال 1821 که به جرم همکاری در قیام یونانیان علیه دولت عثمانی و تلاش برای سرنگونی و نابودی دولت عثمانی به دار کشیده شد تا کنون بسته مانده است.

درب کینه ترکیه

درب کینه که 200 سال است بسته است و تا روزی که یک مقام عالیرتبه ترک در آنجا اعدام نشود باز نخواهد شد!

نکته جالبتر ماجرا این است که سال آینده دویستمین سالگرد این حادثه است و از دو سال پیش پارلمان یونان برای بزرگداشت این حادثه و استفاده از جنبه های تبلیغی آن برای محکومیت دولت ترکیه برنامه هایی را تدارک دیده است و احتمالا سال آینده میلادی شاهد فصل نوینی از مباحثات مسیحی – مسلمان در اروپا باشیم.

جریان مسیحیت در استانبول نیز حقیقتا دست از کینه های تاریخی خود برنداشته است و احساسات رادیکال مسیحی در مورد استانبول همچنان ادامه دارد. پاتریکخانه استانبول که مرکز مقدس ارتودوکس های جهان به شمار می آید همچنان درب اصل خود را بسته نگه داشته است و معتقد است تا روزی که یکی از سران دولتی ترکیه را در مقابل این درب به دار نکشند این درب باز نخواهد شد!

از دیگر جلوه های کینه مسیحی نسبت به اروپا مانیفستی بود که برنتون تارانت عامل اصلی عملیات تروریستی علیه مسلمانان در نیوزلند آن را خواند. او که تا پیش از عملیات تروریستی اش دو بار به استانبول سفر کرده بود در بیانیه ای با خطاب قرار دادن مردم ترکیه آمده است: می‌توانید در خاک خود با آرامش زندگی کنید، به شما آسیبی نخواهد رسید. در سمت شرق. اما در سمت غرب(بخش اروپایی استانبول) جایی را برای زندگی امتحان نکنید و نه در اروپا، زیرا شما را خواهیم کشت. ما به کنستانتینو پولیس(استانبول) آمده و همه مساجد و مناره‌های شما را ویران می‌کنیم. ایاصوفیه از مناره‌ها پاکسازی خواهد شد و کنستانتینوپولیس(استانبول) مجدداً مسیحی خواهد شد.
همه اینها نشان دهنده تداوم احساسات تند مسیحی در اروپا نسبت به استانبول و تاثیرگذاری این احساسات مسیحی در مراودات سیاسی آنها است.
تصمیمی که روز گذشته دادگاه ترکیه مبنی بر تغییر کاربری این مسجد از وضعیت موزه ای به مسجدی برای عبادت گرفته در واقع میتواند سرآغاز کینه ورزیهای مسیحی و حتی عملیات های تروریستی های افراطی اروپایی – مسیحی و نیز تشدید موضع گیری های جریان های راست محافظه کار اروپایی علیه ترکیه شود.
اما این حادثه علاوه بر جنبه بین المللی و تمدنی اش در داخل ترکیه نیز نقط عطف تاریخی به شمار می آید.
از دهه 80 به این سو که جریان اسلامگرا به رهبری مرحوم نجم الدین اربکان توانست به جایگاه مهمی در سپهر سیاسی ترکیه دست یابد همواره چند تابو تبدیل به محل تنش میان این جریان و جناح لائیک در ترکیه بوده است: از آن جمله تبدیل کاربری ایاصوفیه به مسجد، احداث مسجد در میدان تقسیم استانبول، ورود افراد محجبه به نهادهای دولتی و حضور افراد متدین در ارتش و…

تصمیمی که روز گذشته دادگاه ترکیه مبنی بر تغییر کاربری این مسجد از وضعیت موزه ای به مسجدی برای عبادت گرفته در واقع میتواند سرآغاز کینه ورزیهای مسیحی و حتی عمیلات های تروریستی های افراطی اروپایی – مسیحی و نیز تشدید موضع گیری های جریان های راست محافظه کار اروپایی علیه ترکیه شود.

این مسائل اگرچه میتواند در اصل هیچ تعارضی با مبانی لائیسیته آتاترکی نداشته باشد اما در یک فرآیند سیاسی – اجتماعی تبدیل به نمادهایی برای متقابل جریان اسلامگرا و لائیک در ترکیه شد. میزان حساسیت های موجود در این مسائل به قدری بود که در جریان کودتای 28 فوریه 1997 از جمله موضوعاتی که نشریات لائیک برای اقدام علیه نخست وزیر وقت، نجم الدین اربکان روی آن مانور میدادند امکان احداث مسجد در میدان تقسیم و یا امکان تغییر کابری ایاصوفیه بود!

دادستان محجبه ترکیهنخستین دادستان محجبه ترکیه چند روز قبل آغاز به کار کرد

روی کار آمدن اردوغان و حاکمیت دو دهه ای حزب عدالت و توسعه با وجود تمام فراز و نشیب هایی که داشته است از منظر تابوشکنی در سنت سیاسی ترکی برهه ای تاریخی به شمار می آید. در مجلس ملی ترکیه که روزی یک نماینده مجلس محجبه را در خود تحمل نمیکرد امروز چندین نماینده محجبه در حال کارند، در ارتش ترکیه افراد متدین حضور دارند و حتی در پلیس و شبکه های تلویزیونی کارمندان محجبه فعالیت میکنند. چند روز پیش برای نخستین بار نخستین دادستان محجبه ترکیه آغاز به کار کرد و چند سال است که عملیات احداث مسجد میدان تقسیم ادامه دارد. امروز نیز مسجد ایاصوفیه بار دیگر به روی نمازگذاران باز خواهد شد.

نماینده مجلس محجبه ترکیهنماینده های محجبه مجلس

همه این مسائل باعث تقویت جایگاه اردوغان به عنوان یک قهرمان مردمی در برابر نظام آتاترکی میشود و طبیعتا بحران های دیگر حزب حاکم را تحت شعاع این پیروزی ها قرار میدهد.
از سوی دیگر نکته ای که نباید از چشم دور داشت نوع واکنش احزاب و جزیان هایی است که 23 سال پیش با احتمال این اقدامات دست به یکی از کودتاهای تاریخ ترکیه زدند اما امروز در برار فعلیت این مسائل رویی برای انتقاد و وجهه ای برای رویارویی جز انتقادهای نرم ندارند و دیگر توان اقدامی خیابانی و سخت علیه جریان اسلامگرا از آنها زایل شده است.

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن